>> HOMEpage
"Colleges beginnen"
pedèl klept de academieklok driemaal
Internetuitgave: M.H.H. Engels, juni 2026
De legendarische klok van de Franeker Academie (de Academia Franekerensis) werd door de pedel geluid door middel van 'kleppen'. Dit was het traditionele startsein voor de professoren en studenten om zich te verzamelen voor de colleges.
Het oudste bewaard gebleven gedrukte collegerooster (wintersemester 1629) van de universiteit van Franeker.
Te Franeker werden de Ordines Lectionum sedert 1625 voor het zomer- en winterhalfjaar gedrukt; zij bevatten vóór 1794 uitsluitend de publieke colleges en niet de private, die langzamerhand hoofdzaak werden. De colleges werden viermaal per week, en wel op Maandag, Dinsdag, Donderdag en Vrijdag, in de auditoria gegeven, waar de hoogleraren dan deftig in tabberd verschenen. De Woensdag en de Zaterdag waren vrij gehouden voor examens, promoties, voor openbare disputen en voor enkele bijzondere colleges, terwijl op deze dagen ook jonge doctoren lessen aan studenten mochten geven. Bron: de Vrankrijker
| ORDO LECTIONUM ET HORARVM, Quem Dd. Profess. alma Fris. Academia hac Hyeme observabunt. | ROOSTER VAN LEZINGEN EN UREN, dat de heren professoren van de eerwaardige Friese Academie deze winter zullen aanhouden. |
| MANE. | 'S OCHTENDS. |
| HORA OCTAVA. | ACHT UUR. |
| D. Ioannes Maccovius, profitetur Locos communes Theolog. | Dr. Ioannes Maccovius doceert de Gemeenplaatsen van de Theologie. |
| D. Bernardus Schotanus, alternis biduis interpretabitur Inst. Iuris libros duos posteriores, & Regulas juris: nec non anniversarias Disputationes ad Institutiones publicè proponet. | Dr. Bernardus Schotanus zal om de twee dagen de twee laatste boeken van de Instituten van het Recht en de Regels van het Recht uitleggen; bovendien zal hij jaarlijks openbare disputaties over de Instituten houden. |
| D. Arnoldus Verhel, hac Hyeme docebit libros Aristotelis de Anima. | Dr. Arnoldus Verhel zal deze winter de boeken van Aristoteles Over de Ziel doceren. |
| HORA NONA. | NEGEN UUR. |
| D. Iustus Reifenbergius, praeleget Titulum Pandectarum de Verb. Sign. | Dr. Iustus Reifenbergius zal de titel van de Pandecten Over de betekenis van woorden behandelen. |
| D. Menelaus Winsemius, explicat selectiores Aphorismos Hipprocratis. | Dr. Menelaus Winsemius legt geselecteerde aforismen van Hippocrates uit. |
| D. Sixtinus Amama, docet Grammaticam Ebraeam, & interpretatur Prophetam Ieremiam. Diebusque Mercurii & Saturni, horâ duodecimâ, Sulpicii Severi historiam sacram enarrat, versaturque jam in historia Regum. | Dr. Sixtinus Amama doceert Hebreeuwse grammatica en verklaart de profeet Jeremia. Op woensdag en zaterdag, om twaalf uur, behandelt hij bovendien de heilige geschiedenis van Sulpicius Severus en is hij thans bezig met de geschiedenis van de Koningen. |
| HORA DECIMA. | TIEN UUR. |
| D. Guilielmus Amesius, alternis biduis, Psalmorum explicationem, & selectorum quorundam Scripturae locorum dictabit. | Dr. Guilielmus Amesius zal om de twee dagen een uitleg van de Psalmen en van enkele geselecteerde Schriftplaatsen dicteren. |
| D. Adrianus Metius usum utriusque Globi, & Planisphaerii catholici explicat. | Dr. Adrianus Metius verklaart het gebruik van beide globes en van het universele planisfeer. |
| A MERIDIE. | 'S MIDDAGS. |
| HORA DUODECIMA. | TWAALF UUR. |
| D. Henricus Rhala, duos priores Inst. juris Imperalium libros, & Historiam Romanam Flori alternis biduis profitetur. | Dr. Henricus Rhala doceert om de twee dagen de eerste twee boeken van de Keizerlijke Instituten van het Recht en de Romeinse Geschiedenis van Florus. |
| HORA PRIMA. | EEN UUR. |
| D. Georgius Pasor, alternis biduis praeleget Olynth. primam Demosth. & Theocritum. | Dr. Georgius Pasor zal om de twee dagen de eerste Olynthische rede van Demosthenes en Theocritus behandelen. |
| HORA SECUNDA. | TWEE UUR. |
| D. Meinardus Schotanus, interpretabitur Prophetam Hoseam, & Epistolam Pauli ad Philippenses, alternis biduis: praeterea alternis diebus dominicis habebit concionem, in Templo Majori, horis solitis. | Dr. Meinardus Schotanus zal om de twee dagen de profeet Hosea en de brief van Paulus aan de Filippenzen uitleggen; bovendien zal hij om de andere zondag een preek houden in de Grote Kerk, op de gebruikelijke uren. |
| HORA TERTIA. | DRIE UUR. |
| D. Ioannes Hachtingius, explicabit Aristotelis Analytica, Topica, & Sophisticos elenchos, juxta Isagogen Goclenii. | Dr. Ioannes Hachtingius zal de Analytica, Topica en Sofistische Weerleggingen van Aristoteles verklaren, volgens de Isagoge van Goclenius. |
| FRANEQUERAE, Apud Uldericum Balck, Ordinum Frisiae, & eorundem Academiae Typographum, Anno 1629. | FRANEKER, Gedrukt door Uldericus Balck, drukker van de Staten van Friesland en van hun Academie, in het jaar 1629. |
De rol van de pedel en de klok
De oproep: Vóór de opheffing van de universiteit in 1811, was de pedel de aangewezen functionaris om de academische gang van zaken strak te bewaken. Hij klepte de klok en soms werd er ook op een trommel geslagen om de studenten naar de collegezalen te roepen.Registratie: Het luiden van de bel ging hand in hand met strenge controle. De pedel moest wekelijks een register bijhouden en overhandigen aan de Rector Magnificus, waarin stond welke hoogleraar wel of niet college had gegeven op de daarvoor bestemde uren.
Het kleppen is een vorm van luiden waarbij een exact aantal slagen kan worden gegeven. De klok wordt hierbij door middel van het luidtouw telkens naar dezelfde kant getrokken, zodat de klepel steeds op één plaats tegen de klokkenwand valt.
De pedel klept de academieklok driemaal om traditioneel het begin van het academisch kwartiertje aan te kondigen. Dit ritueel stamt uit de tijd dat studenten nog geen horloge droegen en herinnert hen eraan dat het college over exact vijftien minuten begint.
Het ‘academisch kwartiertje’ (de regel dat colleges vijftien minuten later beginnen) is in de zeventiende eeuw ontstaan als reactie op het losbandige studentenleven in steden als Franeker en Leiden. Omdat professoren én studenten vaak niet op tijd kwamen, werd deze marge door de universiteiten oogluikend toegestaan.
In de zeventiende eeuw liepen studenten en professoren door de stad van hun kamer resp. huis naar het universiteitsgebouw. Het kwartier werd gebruikt als coulance voor de benodigde wandeltijd.
de zestiende-eeuwse pedelstaven van Franeker
ebbenhout met zilverbeslag
>> begin