>> HOMEpage

Pentekeningen in de marge: katrol en ham

Bron: Scriptores rei rusticae, Venetië 1482 Tresoar (v/h Provinciale Bibliotheek van Friesland) signatuur 76 BH kluis (Incunabel verzamelband: PB 7 en PB 30)
Internetuitgave: M.H.H. Engels, oktober 2026

geschenk 1642 van prof. J.A. van der Linden aan de academiebibliotheek van Franeker;
de in 1952 gestichte Provinciale Bibliotheek van Friesland werd haar erfgenaam

wijzende hand rechts in de marge

katrol en tekstindicator (puntjes en verticale streep)
Trochlea sive trochalia : instrumenta cum orbiculis ad sublevanda & deprimenda onera = instrumenten met katrollen om lasten te op te takelen en neer te laten; orbiculus = katrol

ham en tekstindicator (horizontale streep)
Petaso est coxa cum crure porcino salita = Een ham is een gezouten varkensheup met -poot

laatste bedrukte bladzijde

Deze incunabel bevat vele handschriftelijke aantekeningen in de marge. Het zijn kritische opmerkingen ter verbetering van fouten en gebreken in de tekst van deze uitgave. Van wiens hand de marginalia zijn is onbekend. Tekeningen, wijzende handen en puntjes als een soort N.B., tekstverbeteringen, dat was ook de manier van lezen die Erasmus hanteerde: met de pen in de hand. Diens bibliotheek bevatte ook een uitgave van geschriften door klassieke auteurs over landbouwkundige werken (de re rustica). Welke editie bezat Erasmus? Zie: Egbertus van Gulik, Erasmus and his books. Translated by J.C. Grayson. Edited by James K. McConica and Hans Trapman - University of Toronto Press 2018, p. 404 nr. 324: Scriptores rei rusticae (Columella, Varro, Cato, Palladius) cum commen. Beroaldi. Als de huidige eigenaar wordt de universiteitsbibliotheek in Liverpool genoemd - vgl. de catalogus -, editie Venetiis, Aedes Aldi et Andreae Asulani Soceri, 1514, zonder aantekeningen in de marge of anderszins en in een moderne band.
Tresoars uitgave Venetië 1482 met zijn vele klein geschreven aantekeningen komt als vroeger eigendom van Erasmus in aanmerking. Afgezien van die aantekeningen (tekstcorrecties van na Erasmus († 1536) blijkens verwijzing naar bladzijden in de latere octavo-uitgave Parijs, Stephanus/Estienne 1543: M. Catonis Lib. I. - M. Terentii Varronis Lib. III. Per Petrum Victoriû, ad veterum exemplarium fidem, suae integritati restituti. Parisiis ex officina Roberti Stephani, 1543 et : Palladii Rutilii Tauri Aemiliani, viri illustris, de re rustica libri XIIII, ex officina Roberti Stephani, 1543. Première édition donnée par Robert Estienne) wijzen de geschetste marginalia - tekeningetjes, wijzende handjes, attentiepuntjes en serpentines - op Erasmus als eerste bezitter van het boek. Het laatste (onbedrukte) blad van Inc. PB 30 ontbreekt! En daarmee een handschriftelijke aantekening Sum Erasmi?

rechts serpentine of slangetje ter attendering op tekstregels

M.H.H. Engels, Catalogus van Incunabelen in Leeuwarden - Leeuwarden, Provinciale Bibliotheek van Friesland, 1977:

PB 7
Columella, Lucius Junius Moderatus. De cultu hortorum. (Met het commentaar van Pompo-nius Laetus.] [Venetië], D. S., [1481 of 1482].
Folio. ab⁶. 12 bladen. 9^b: 37 regels tekst met 53 regels commentaar ernaast, 211(239)x145 mm. Typen: 114 R, tekst; 91 R, commentaar. Op 1^b en 2^a 3 regels open voor initiaal; spaties voor Griekse woorden. 11^b colofon.
Hain 5500. BMC VII p. 1145. GW 7186.
Lokalisering en datering volgens BMC VII p. 1144. De initialen D.S. (= Dominicus Siliprandus) zijn mogelijk slechts overgenomen van de tekstuitgave ca. 1475 te Padua gedrukt. Vgl. BMC VII p. 914.
312x206 mm. Op 1^a staat geschreven: Memoriae Clariss. & Experientiss. Viri, D. Antonii Antonidae Vander Linden, Henr. Fil. Ner. Medicinae Doctoris Amstelredamensis, / Librum hunc Bibliothecae Franekeranae donavit / Ioannes Antonides Vander Linden, / Ant. F.M.N. / Medicinae Doct, & Professor ordinarius, anno S.R. MDCXLII, Prid. Id. Aug.
Franeker band: kalfsleer; twee koperen sloten; in achterplat twee gaatjes van kettingoog; blauw gespikkelde snede; 33x21 cm. Samengebonden zijn PB 7 en PB 30.
Herkomst: J.A. van der Linden; hogeschool/athenaeum Franeker.
Lucius Junius Columella, uit Cadiz, 1e eeuw na Chr., schreef 12 boeken over de landbouw; het tiende is een beschrijving in dichtvorm van de tuinbouw. Pomponius Laetus, uit Calabrië, 1425-1498, was de stichter van de Romeinse Academie; hij gaf onderricht in de klassieke taal- en letterkunde. Zie Sandys II, 92v.
Signatuur: 76 BH kluis

PB 30
Scriptores rei rusticae. Cato. Varro. Columella. Paladius. [Uitgave van M.B. naar Georgius Merula en Franciscus Colucia.] - Reggio Emilia, Bartholomaeus de Bruschis, 1482 / 5 juni 1482.
Folio, A⁶ a⁸; bc¹⁰ d⁸; e-g¹⁰ h⁸ i⁶; Kl¹⁰ m-z & c(omgekeerd) R(gekruist) aa⁸ bb¹² cc-dd⁸ ee-gg¹⁰ hh¹⁰⁺¹. 303 bladen, 15, 86, 87 en 242 blank. 21^a: 40 regels, 215x130 mm. Typen: 96(107) R; Gk. 2-8 regels open voor initialen, alleen aan het begin van een boek zonder representant. 85^b, eerste colofon. 239^b tweede colofon, 303^a, registrum.
Hain 14565. BMC VII p. 1086.
Het laatst blad ontbreekt.* Handschriftelijke aantekeningen, gedeeltelijk afgesneden, in de marge.
In verzamelband: zie PB 7.
In deze band zijn de belangrijkste werken op landbouwkundig gebied uit de romeinse oudheid bijeengebracht.
Marcus Porcius Cato de Oudere, 234-149 vóór Chr., was tegelijk romeins staatsman en schrijver. Het enige van hem bewaard gebleven geschrift is getiteld De agri cultura. Marcus Terentius Varro, 116-27 vóór Chr., was de grootste encyclopaedist der Romeinen. Columella (zie bij PB 7). Paladius Rutilius Taurus Aemilianus, eind 4e begin 5e eeuw, schreef De re rustica, dat is ingedeeld naar de 12 maanden.

L.S. Wierda, Armamentarium totius sapientiae. De Franeker academiebibliotheek in de zeventiende eeuw, Leeuwarden 2005, noot 1303:

1644; 1656. N.B.: daar wordt de inhoud veel uitvoeriger beschreven. In plaats van 'Donum' staat in 1644 'Memoria'. Achter de naam van de schenker/legator staat daar 'Henrici Fil. Nerdeni, medicinae Doctoris Amstelredamensis'. 76 BH kluis. Lucius Junius Moderatus Columella, De re rustica 1. X. Comm. Pomponius Laetus. [Venetië]: 'D.S.', [1481 - 1482]. Engels, Incunabelen, nr. PB 7; IDL 1349; BMC VII 1145; GW 7186; HCR 5500. Veel aantekeningen bij de tekst. Scriptores rei rusticae. Cato. Varro. Columella. Paladius. Ed. Franciscus Colucia. Reggio Emilia: Bartholomeo Bruschi, 1482. Engels, Incunabelen, nr. PB 30; IDL 4071; BMC VII 1086; HC 14565. Op schutblad staat schenkingsaantekening: 'Memoriae Clariss. & Experientiss. Viri, D. Antonii Antonidae Vander Linden, Henr. Fil. Ner[erd.] Medicinae Doctoris Amstelredamensis, Librum hunc Bibliothecae Franekeranae donavit Ioannes Antonides Vander Linden, Ant. F.H.N. Medicinae Doct. & Professor ordinarius, anno S.R. MDC XLII, Prid. Id. Aug.' Franeker band: leer, klampen. AM [= achterplat midden: gaatjes van kettingklamp].

>> begin