|
>> HOMEpage
R. Feenstra De Libri juridici van de Franeker
universiteitsbibliotheek in
de zeventiende eeuw
Bron: De Franeker universiteitsbibliotheek in de zeventiende eeuw - Hilversum 2007, blz. 29-66
Internetuitgave (met het oog op doorzoekbaarheid): M.H.H. Engels, november 2026
Woord vooraf
De tekst van deze bijdrage gaat slechts voor een gering gedeelte terug op hetgeen
schrijver dezes - min of meer à l'improviste - op 9 september 2005 als lezing gepre-
senteerd heeft tijdens het colloquium 'Nut en nadeel van een academiebibliotheek'.
Een volledige uitdraai van de voorlopige versie van het Armamentarium totius sa-
pientiae was mij - evenals aan de andere 'specialisten' op bepaalde vakgebieden -
weliswaar ongeveer twee maanden voor het in druk verschijnen toegezonden maar
tengevolge van langdurig verblijf in het buitenland kreeg ik deze te kort voor 9 sep-
tember in handen om er nog diep op in te gaan. Eerst na het in druk verschijnen van
de definitieve versie was het mij mogelijk de resultaten van het door dr. Lydia S.
Wierda verrichte onderzoek op hun juiste waarde te schatten. Ik heb daarbij grote
bewondering gekregen voor de wijze waarop zij het door een ander begonnen werk
in een betrekkelijk korte tijd tot een goed einde heeft kunnen brengen. Pas door het
volledig toegankelijk maken van het materiaal - met uitvoerige inleidingen, voetno-
ten, kruisverwijzingen en registers - is enig inzicht geschapen in de collectie van de
Franeker universiteitsbibliotheek. Natuurlijk is het bij een dergelijke reconstructie
niet mogelijk om allerlei vakspecifieke valkuilen te vermijden. Bij het beantwoor-
den van de mij gestelde vraag op welke wijze mijn discipline - de rechten - verte-
genwoordigd was in de zeventiende-eeuwse Franeker collectie heb ik het niet kun-
nen nalaten op dit gebied enkele van deze valkuilen te signaleren en daarbij soms
gedetailleerde kritiek, ook van bibliografische aard, te leveren. Een algemeen aspect
dat bij deze kritiek naar voren komt is dat een aantal valkuilen vermeden had kun-
nen worden indien de opstellers van de oorspronkelijke projectaanvraag zich niet
zo stringent hadden beperkt tot de zeventiende-eeuwse catalogi, maar als ijkpunt
de catalogus van 1713 hadden genomen (waarop ik hieronder nog zal terugkomen,
zie vooral de slotalinea).
30
Inleiding
Bij een onderzoek naar het nut en de waarde van de collectie juridische boeken in
de Franeker universiteitsbibliotheek gedurende de zeventiende eeuw is een verge-
lijking met andere - contemporaine - juridische boekencollecties het beste uit-
gangspunt. Daarbij valt met name te denken aan andere universiteitsbibliotheken
en het ligt het meest voor de hand om daarvoor die van de tien jaren vóór de op-
richting van de Franeker universiteit gestichte Leidse universiteit te nemen.[1] Daar-
naast komen bibliotheken van gerechtshoven voor vergelijking in aanmerking; on-
der deze is de bibliotheek van het Hof van Friesland in Leeuwarden het aangewe-
zen voorbeeld. Tenslotte kunnen natuurlijk ook private bibliotheken van juristen
genoemd worden; daarvoor is echter nog veel archiefonderzoek nodig waarvan ik
in dit verband heb moeten afzien.[2] Ik zal mij in het onderstaande tot enkele verge-
lijkingen met de Leidse Academie en het Friese Hof beperken.
Bij deze vergelijkingen spelen de tijdstippen van catalogisering een belangrijke
rol. In het Armamentarium wordt de tekst van de Franeker catalogus van 1691-
1694 uitgegeven met een notenapparaat dat naar eerdere catalogi van 1626, 1635,
1644 en 1656 verwijst. Voor Leiden zijn er - voor de periode tot 1700 - catalogi uit
1595, 1597-1603, 1612, 1623, 1636 (-1640) en 1674,[3] voor het Hof van Friesland uit
1634 en 1668.[4] De meest zuivere vergelijking van de drie bibliotheken lijkt te kun-
nen worden gemaakt voor de jaren 1634-1636, met de Franeker catalogus van 1635
als uitgangspunt; daarnaast kunnen dan Leiden 1636 en Hof 1634 geplaatst worden.
Voor die van 1691-1694 ligt het iets moeilijker: wij moeten ons dan behelpen met
Leiden 1674 en Hof 1668. Ik heb het overigens niet kunnen nalaten om ook naar
achttiende-eeuwse catalogi te kijken. Voor Franeker heeft men er een uit 1713, met
supplementen uit 1749 en omstreeks 1756;[5] voor Leiden is er een - zeer uitvoerige -
Noten1 Een dergelijke vergelijking vindt men in summiere vorm al bij Ahsmann, 'De jurist en zijn bibliotheek',
77.
2 Ahsmanns in de vorige noot genoemd artikel is vooral aan 'Nederlandse veilingcatalogi 1599-1800' ge-
wijd. Dergelijke gedrukte catalogi zijn voor Franeker juridische hoogleraren pas in de achttiende eeuw te
vinden. Voor Leidse professoren ligt dit anders, zie Ahsmann, Collegia en colleges, op de in het zakenre-
gister onder 'Veilingcatalogi van professoren' aangegeven bladzijden. Voor bibliotheken van enkele Friese
juristen uit de tweede helft van de zestiende eeuw zie mijn 'Ouvrages de droit romain', 501 (rector Latijn-
se school Franeker) en 504-506 (twee advocaten en een raadsheer in Leeuwarden).
3 Voor details over de catalogi zie Hulshoff Pol, 'The Library', 450. Ik heb alleen gebruik gemaakt van
die van 1595, 1636 en 1674. Voor de catalogus van 1595 zie thans ook Feenstra, 'Les ouvrages de droit'.
4 Engels, Bibliotheek Hof; in deze (niet in het Armamentarium vermelde en gebruikte) publicatie uit 1999
wordt de catalogus van 1634 naar het handschrift uitgegeven en worden details over de in 1668 in druk ver-
schenen catalogus vermeld. Voor de achttiende-eeuwse gedrukte catalogi zie mijn inleiding in Catalogi duo,
5 e.v .; daar worden ook enkele handschriftelijk overgeleverde catalogi van bibliotheken van andere Neder-
landse gerechtshoven uit de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw genoemd. - Voor de zestiende eeuw
zie mijn 'Ouvrages de droit romain', 461-491, 493-498 en 507 (uitgave van catalogi van het Hof van Holland).
5 Zij worden met titel en impressum vermeld door Boeles, Frieslands Hoogeschool I, 408. Na de 'Conti-
nuatio-1749' is nog een - door Boeles niet genoemd - gedrukt Supplementum seu continuatio altera ver-
schenen dat omstreeks 1756 gedateerd zal moeten worden; dit heeft evenmin als de continuatio van 1749
een titelblad met impressum.
31
catalogus uit 1716,[6] voor het Hof vindt men er twee, van 1733 en van 1776.[7] Gege-
vens uit de achttiende eeuw zal ik echter slechts hier en daar ter sprake brengen.
Hier mogen nu eerst een aantal getallenoverzichten volgen. In het Armamenta-
rium vindt men getallen voor de juridische boeken in Franeker alleen gespecificeerd
betreffende 1644, 1656 en 1691-1694;[8] ik voeg daar, op grond van eigen telling,[9] die
betreffende 1635 aan toe.
| Catalogus |
Aantal titels |
Aantal banden |
| Franeker |
| 1635 |
85 |
163 |
| 1644 |
105 |
157 |
| 1656 |
160 |
289 |
| 1691-1694 |
226 |
573 |
| Leiden |
| 1636 |
267 |
426 |
| 1674 |
337 |
502 |
|
Hof van Friesland
|
| 1634 |
479 |
574 |
| 1668 |
727 |
930 |
Voor de periode 1634-1636 vallen tamelijk grote verschillen te constateren. Met 85
titels en 163 banden was het juridisch gedeelte van de Franeker bibliotheek niet al-
leen ten opzichte van dat van de Leidse en dat van het Friese Hof tamelijk armoe-
dig, maar ook wanneer men kijkt naar de juridische boeken in de privé-bibliotheek
van een Franeker hoogleraar in de rechten, Timaeus Faber, die - ruim tien jaar eer-
der[10] - 289 titels in 328 banden bezat.[11] Bij al deze andere bibliotheken moet men
echter wel in aanmerking nemen dat er ook een betrekkelijk groot aantal boeken in
kwarto of kleiner formaat in voorkomt, terwijl dat in Franeker zeer gering is.[12]
Noten6 Zie de volledige titel bij Hulshoff Pol, 'The Library', 450.
7 Zie Engels en Feenstra in hun in noot 4 genoemde publicaties.
8 Armamentarium, 54 (vgl. ook p. 49 en 50).
9 Over de wijze van tellen kan natuurlijk gediscussieerd worden. Ik ben voor 1644 tot iets andere getallen ge-
komen dan Armamentarium (voor 1656 en 1691-1694 heb ik zelf geen tellingen gemaakt), maar heb voor dat
jaar toch die van Armamentarium in het overzicht opgenomen vanwege de vergelijking met de twee latere.
Mijn getallen voor 1635 moeten voor een vergelijking met die voor de latere catalogi iets gereduceerd worden.
10 Omstreeks 1623, zie Breuker, 'Learboeken', 448.
11 Zie de inventaris van zijn boeken in Tresoar, Nedergerecht Franeker, nr. BB 19; een getypt afschrift
daarvan is mij door collega Breuker ter beschikking gesteld, evenals een afschrift van een verkooplijst uit
1618 van de boeken van de hoogleraar Paulus Busius, nr. BB 5. Beide worden ook genoemd door Ahsmann,
'De jurist en zijn bibliotheek', 71.
12 Zie daarover Armamentarium, 77. De opmerkingen in Armamentarium, 46 en 47, dat in de catalogi van
1626 en 1635 uitsluitend folioformaten genoemd zijn, zijn echter niet geheel juist; in 1635 zijn er zes titels.
32
Geschiedenis van de juridische collectie vóór 1635
Voor een beoordeling van de relatief weinig omvangrijke collectie juridische boe-
ken in de Franeker universiteitsbibliotheek in 1635 moet kort worden ingegaan op
de geschiedenis van de bibliotheek vóór dat jaar. Aan de studies van M.H.H. Engels
over dit onderwerp[13] ontleen ik het volgende. Het feit dat in de eerste decennia van
het bestaan van de bibliotheek de juridische afdeling het kleinst was kan wellicht
verklaard worden uit de nabije aanwezigheid van de bibliotheek van het Hof van
Friesland in Leeuwarden.[14] Omdat catalogi van de bibliotheek uit 1592 en 1601,
waarvan men het bestaan verondersteld heeft, niet zijn teruggevonden is het moei-
lijk iets over juridische boeken vóór 1600 te zeggen.[15] In een brief van de rechten-
student Marcus Lycklama uit 1594 (hij was later o.a. hoogleraar in Franeker, van
1604 tot 1610) vindt men een klacht over het gebrek aan juridische boeken.[16]
De oudst dateerbare schenking van een juridisch werk stamt uit 1605: het betreft
dan meteen een zeer monumentaal werk, namelijk de verzameling van juridische
traktaten in 18 delen en 25 banden (folio), die in oude catalogi veelal als Oceanus iu-
ris wordt aangeduid (een benaming die bibliografisch onjuist is want zij komt niet
op het titelblad voor; de meest gebruikelijke moderne aanduiding is Tractatus uni-
versi iuris).[17] Zij is in 1584 in Venetië gedrukt. Het Franeker exemplaar is niet com-
pleet want de Index (in vier partes, doorgaans in twee of drie banden gebonden)
ontbreekt.[18] De aanwezigheid tengevolge van schenking in 1605 kan worden afge-
Noten
(in negen banden) in kwartoformaat. In Leiden 1636 zijn dat 69 titels (in 91 banden), in Hof 1634 229 ti-
tels (in 222 banden), in de inventaris Faber 220 (in 231 banden).
13 In Armamentarium, 12 n. 5, worden de meeste daarvan genoemd; daar ontbreekt echter zijn Oceanus
iuris en Vigelius' Methodus uit 2000 (een publicatie die speciaal aan twee juridische werken gewijd is) als-
mede zijn Bibliotheek Hof uit 1999 (waar op p. 14-15 aandacht aan de academiebibliotheek in Franeker ge-
schonken wordt, voornamelijk door vergelijking met de hofbibliotheek).
14 Zie Engels, Bibliotheek Hof, 14, en vgl. Engels, Franeker folianten, 5.
15 Voor 1592, zie Engels, 'Eerste catalogus'; voor 1601, zie Engels, 'Academiebibliotheek vóór 1700',
270; vgl. ook Engels, 'Academiebibliotheek 1626-1644', 161. Het lijkt zeer dubieus of deze catalogi bestaan
hebben.
16 Zie Engels, Franeker folianten, 5. Het betreft een brief aan zijn studiegenoot Johannes Saeckma; voor
de vindplaats zie Engels, Inventaris Codex Saeckma, 14, nr. 151 (betreft Tresoar, 408 Hs). De opmerking
van Lycklama wordt terloops gemaakt in het kader van een verslag over een uitreiking van prijsboeken aan
studenten, waarbij de rechtenstudenten tekort komen: 'Attamen nos etiam ornandos D. Scot[anus] alio
tempore dicebat, partim propter nostrae facultatis inopiam librorum, tum etiam quia sub iudice adhuc lis
esset quinam essent praeferendi'. De klacht wordt hier in de mond gelegd van de toenmalig enige hoogle-
raar in de rechten Henricus Schotanus. De brief bevat overigens enige interessante details over het rechten-
onderwijs in Franeker in 1594.
17 Zie voor dit werk en zijn voorgangers vooral de recente studies van Gaetano Colli, Bibliografia 1 en II.
De naam Oceanus iuris komt als officiële boektitel alleen voor bij een verzameling traktaten in tien banden
uitgegeven in Lyon in 1535, zie Colli, Bibliografia 11, 64-67.
18 Engels, Franeker folianten, 17, suggereert een causaal verband tussen het ontbreken van de registerde-
len en de opsomming van de titels van alle opgenomen traktaten in de catalogus van 1644 (die bijna 33 blad-
zijden in beslag neemt). Dit verband lijkt mij niet erg aannemelijk: de opsomming is overgeschreven uit de
inhoudsopgaven in de aanwezige tekstdelen van de uitgave. De catalogi van 1656, 1691-1694 en 1713 heb-
ben deze opsomming overgenomen, hoewel zij niet, zoals de cat. 1644, standcatalogi zijn. Het ware zin-
voller geweest de 'Auctorum omnium ... index' uit deel 1 over te nemen (vgl. ook hieronder, noot 20).
33
leid uit een inscriptie op het schutblad van de zesde band; deze is eerst in 2000 door
Engels ontdekt.[19] Hij vestigt er de aandacht op dat het Hof van Friesland deze uit-
gave pas aan het einde van de zeventiende eeuw verworven heeft,[20] maar dat de
Leidse universiteitsbibliotheek reeds in februari 1603 een exemplaar ten geschenke
had gekregen van de stad Leiden.[21] In dit verband moge er aan herinnerd worden
dat van Leiden wel catalogi bekend zijn uit de periode waarin die voor Franeker
nog ontbreken; de oudste, de zgn. Nomenclator uit 1595, bevat reeds 28 titels van
werken van iurisperiti in 47 foliobanden.[22]
Naast de verwerving van de Tractatus universi iuris (noot 997)[23] vallen uit de pe-
riode van vóór de eerste ons overgeleverde Franeker catalogus (uit 1626) nog enke-
le omvangrijke schenkingen van instellingen te vermelden. De stad Franeker[24]
schonk in 1623 een Corpus iuris civilis glossatum en een Corpus iuris canonici glos-
satum in Lyonese uitgaven van 1557 tot 1562 (acht foliobanden, noot 939 en noot
941). Vóór 1626 stelde het Hof van Friesland twee doubletten ter beschikking (Ar-
mamentarium, 56 noot 2): een uitgave van werken van Jacobus Menochius (zijn
Consilia en verschillende traktaten) in een uitgave van 1605-1616 (zeven folioban-
den, noot 1096)[25] en de Opera van Jacobus Cujacius in een editie van 1617 (zes fo-
liobanden, noot 1004).
Noten19 Engels, Oceanus iuris, 6 e.v. (niet vermeld in Armamentarium, n. 997 op p. 213-214). Engels leest de
inscriptie als 'Academia Franekerana ... 1605 E v D f; op grond van de afbeelding op p. 15 zou ik eerder
geneigd zijn te lezen 'Academiae Franekeranae', hetgeen ook zinvoller lijkt.
20 Engels, Franeker folianten, 17; Catalogus Hof 1733 (vgl. hierboven bij noot 7), 6; Catalogus Hof 1776
(Catalogi duo) 1, 133, en II, 5 (de afzonderlijke traktaten worden op naam van hun auteurs temidden van
de andere boeken in de alfabetische catalogus (1) vermeld; vgl. hieronder, noot 97).
21 Engels, Oceanus iuris, 9, met verwijzing naar Hulshoff Pol, 419, 449 en 454. In Leiden had men wèl
de registerdelen.
22 Zie Bertius, Nomenclator (facsimile-editie uit 1995), fol. E I recto, E 1 verso en E 2 recto. Ahsmann,
'De jurist en zijn bibliotheek', 77, telt slechts 20 juridische titels en noemt geen aantal banden. Als men de
op folia M 1 verso, M 2 recto, N 4 verso en O1 recto nog genoemde juridische werken meetelt komt het
totaal op 37 titels.
23 Van hier af wordt bij alle in de tekst genoemde boektitels steeds tussen haakjes het nootnummer in de
uitgave van de catalogus van 1691-1694 in het Armamentarium vermeld. Bij niet in de catalogus voorko-
mende titels (bijv. van werken die later vermist zijn) wordt steeds naar de bladzijde van Armamentarium
verwezen (eventueel met nootnummer).
24 In Armamentarium, 371 (en in de noten 939 en 941 van de catalogus), wordt 'S.P.Q. Franekerensis'
nogal ongelukkig met 'Franeker Senaat' weergegeven. Beter ware 'de stad Franeker' of 'het stadsbestuur
van Franeker'
25 De identificatie in Armamentarium is gebrekkig, waarschijnlijk mede door de ongelukkige beschrij-
ving in de catalogi van 1691-1694 en 1656, die als algemene titel Consilia geven (in tegenstelling tot die van
1644 en 1635). De eerste twee banden bevatten geen consilia maar traktaten. Armamentarium, n. 1096, ver-
meldt de traktaten niet en volstaat met een verwijzing naar Adams M 1271 (bedoeld moet zijn 1271-1280).
De Franeker exemplaren hebben echter andere - zeventiende-eeuwse - jaartallen dan Adams (die alleen
boeken uit 1501-1600 vermeldt). Armamentarium, n. 1096, verzuimt ook de signaturen 3092 R fol. en 3093
R fol. naast 3091 R fol. te vermelden; dit verzuim vindt men eveneens in de 'Lijst op schenkers' op p. 374,
niet daarentegen op p. 28 in noot 81 (vgl. hieronder noot 111). Ik heb mij hier en in vele andere gevallen af-
gevraagd waarom in Armamentarium niet de beschrijving van de cat. 1875 (p. 1126) gebruikt is, die, even-
als die van de cat. 1713, veel beter is dan die van de cat. 1691-1694. De vermelding bij Engels, Franeker fo-
lianten, [11], is overigens ook ongelukkig; hij noemt slechts twee delen, n.l. die met de traktaten.
34
Uit de genoemde periode zijn ook een aantal schenkingen of legaten van Frane-
ker hoogleraren (en andere met Franeker verbonden personen) bekend. De oudste
is waarschijnlijk de schenking die de jongste zoon van de theoloog Martinus Lydi-
us ter herinnering aan zijn (in 1601 overleden) vader deed; het betrof een thans be-
trekkelijk zeldzaam werk: Johannes Cruceus, Annotationes ad Institutiones, Pan-
dectas et Codicem Justiniani ex variis authorum scriptis concinnatae (noot 1176).[26]
Een legaat van de eerste hoogleraar in de wijsbegeerte Lollius ab Adama (die ook
jurist was; hij overleed in 1609) verschafte de bibliotheek een exemplaar van Petrus
Fabers commentaar op de Digestentitel De regulis iuris (noot 1017). Reeds vóór
zijn dood in 1617 schonk de hoogleraar in de rechten Paulus Busius een exemplaar
van het Speculum judiciale van Guilelmus Durandus (noot 1001). Een van zijn op-
volgers, Hector Bouricius, schonk in de tijd dat hij rector was (1622-1623)[27] de
Commentarii in consuetudines Franciae van Carolus Molinaeus (Charles Dumou-
lin; noot 1155); in 1625 deed hij een tweede schenking, namelijk van de Opera van
Paulus de Castro (vier foliobanden,[28] noot 1000). Op zijn laatst uit eind 1622 moet
de schenking van zijn vader, Jacobus Bouricius, pensionaris van Leeuwarden, date-
ren; deze betrof de editie 1537 van werken van de glossatoren Placentinus en Roge-
rius, samengebonden met de editie 1536 van de Summa Codicis van eerstgenoemde
en met de editie 1530 van twee werken van Marius Salamonius (noot 1129).[29] De in
1623 overleden hoogleraar Timaeus Faber schonk nog tijdens zijn leven een verza-
meling traktaten over de Regulae iuris civilis et pontificii (noot 1105) en ter herin-
nering aan hem werden de Opera van Franciscus Duarenus (noot 1009) aan de bi-
bliotheek geschonken. Zijn opvolger Bernardus Schotanus schonk - nog vóór
Noten26 Vgl. ook Armamentarium, 377 en n. 126, waar het echter abusievelijk zo voorgesteld wordt alsof de
schenking vóór 1601 door Martinus Livius zelf geschiedde. De genoemde editie van geschriften van ver-
schillende auteurs door Cruceus is in 1558 in Lyon verschenen. Zij is niet vermeld bij Adams of bij Bau-
drier; ik vond exx. in de catalogi van de National Library of Scotland (NLS), van de Biblioteca Nazionale in
Florence en van de Biblioteca nazionale centrale Vittorio Emanuele II in Rome. Johannes Cruceus (in Ar-
mamentarium Crusaeus en Crucaeus genoemd; de andere catalogi hebben Cruceus) wordt op het titelblad
als Picardus aangeduid. Ik heb geen biografische gegevens kunnen vinden, maar uit vermeldingen van zijn
naam bij andere boeken in Baudrier zou men kunnen afleiden dat hij in Lyon werkzaam is geweest. Ver-
schillende kleine juridische werken van hem zelf zijn daar voor het eerst verschenen in 1536; daarvan is zijn
Paraphrasis in titulum de actionibus [Inst.] herdrukt in de bundel Tractatus de actionibus, Lugduni 1567,
vgl. Colli, Bibliografia, II, 212.
27 Armamentarium, n. 1155, dateert de schenking als 'in 1626'; Armamentarium, 367, noemt 1625 als da-
tum. Beide dateringen lijken onjuist.
28 Armamentarium, n. 1000, noemt er slechts twee terwijl de cat. 1691-1694 er terecht vier vermeldt.
Naast de signatuur 2496 R fol. hadden ook 2641 R fol. (Commentarii in Codicem) en 3048 R fol. (Consi-
lia) genoemd moeten worden; vgl. cat. 1713 (p. 105) en cat. 1875 (p. 1083, 1095 en 1122). De in Franeker
aanwezige edd. (Lugduni 1547 en 1546) komen niet in Adams voor.
29 De beschrijving in Armamentarium laat te wensen over. Afgezien van de - uit Adams overgenomen -
onjuiste toevoeging van de voornaam Petrus bij Placentinus wordt bij de ed. 1537 verzuimd het Compendi-
um de diversis praescriptionibus van Rogerius te vermelden. De ed. 1536 van de Summa Codicis wordt geheel
verzwegen (staat wel in de catt. 1626, 1635, 1713 en 1875, niet in de catt. 1644, 1656 en 1691-1694). Bij de ed.
1530 wordt Adams A 509 gevolgd, waar de auteur als Marius Salomon Albertiscus aangeduid wordt (de juis-
te naam bij Adams S 93-95); alle Franeker catalogi geven de juiste naam (en klasseren op Salamonius of Salo-
monius). Voor enkele bio- en bibliografische details zie Feenstra, 'Ouvrages de droit romain', 473 n. 158.
35
1626[30] - de Opera van Andreas Alciatus (twee foliobanden, noot 1002).[31] Van de
curator Gellius Hillama (overleden 2 januari 1626) verkreeg de bibliotheek de Ope-
ra van Didacus Covarruvias (noot 1158) en het Syntagma iuris universi van Petrus
Gregorius Tholosanus (noot 1097). Op grond van een legaat van Martinus Lyckla-
ma a Nyeholt (hoogleraar 1604-1610, curator sinds 1610 of 1611, overl. in 1625)
kwam de bibliotheek op 31 maart 1626 in het bezit van de Repetitiones van Johan-
nes Bolognetus (noot 1121).[32]
Van de in 1648 opgemaakte lijst van vermiste boeken[33] zijn er drie vóór de cata-
logus van 1626 geschonken:[34] Julius Clarus, Receptarum sententiarum opera omnia
(Armamentarium, p. 363 en 373 noot 83),[35] Nicolaus Vigelius, Methodus iuris civi-
lis (Armamentarium, p. 363 en 370 noot 56)[36] en Matthaeus Wesenbecius, Consilia
(Armamentarium, p. 364 en 375 noot 101).[37]
De hiervóór genoemde door schenking verkregen boeken zijn alle reeds in de ca-
talogus van 1626 vermeld. Daarin vindt men ook nog een aantal werken waarvan
geen schenkers worden aangeduid. Ik noem in de eerste plaats een incunabel-editie
in drie delen van het Corpus iuris canonici in kwarto (Bazel 1500), die waarschijn-
lijk al aanwezig was vóór de schenking van de folio-editie door de stad Franeker in
1623. Slechts één deel - dat de Decretales bevat - is bewaard gebleven (noot 1188).[38]
Noten
30 Later (maar vóór 1635) schonk hij nog Receptae sententiae sive opiniones communes (n. 1127). In de
cat. 1644 wordt een schenking van zijn vader, de hoogleraar Henricus Schotanus, genoemd bij Mascardus,
De probationibus, in een ed. Frankfurt 1619, die in 1648 als vermist werd opgegeven (zie Armamentarium,
n. 1109, alsmede p. 382 en n. 183). Men zou eventueel kunnen veronderstellen dat het hier om een schen-
king van Bernardus ter nagedachtenis van zijn vader ging, vgl. hieronder noot 52.
31 Abusievelijk wordt in Armamentarium, 382, vermeld dat Schotanus het ex. 3030 R fol. schonk: dat is
een ander werk van Alciatus, zijn Responsa, dat geschonken werd door Riemersma, zie n. 1003 en p. 381.
De Opera hebben de signatuur 3029 R fol.
32 Misschien werden de Commentaria van Baldus (vijf foliobanden, n. 998) uit zijn nalatenschap ge-
kocht, zie Engels, 'Bibliothecaris Amama', 39. Vgl. hieronder, bij noot 50.
33 Zie Armamentarium, 18 e.v., en 356 e.v.
34 De namen van de schenkers vindt men op de aangegeven bladzijden van Armamentarium: het zijn
twee schenkingen van studenten bij hun promotie en één van een raadsheer in het Hof van Friesland.
35 Het boek was waarschijnlijk in 1625 geschonken door de student Isbrandus Harkenroth uit Emden
ter gelegenheid van zijn promotie op 19 april 1625.
36 Dit werk is na 1648 in drie andere exx. opnieuw verworven, zie daarover Engels, Oceanus iuris, 11-15.
Door Armamentarium (dat deze beschouwingen van Engels niet citeert) wordt slechts één ex. vermeld, nl.
in n. 1119 (3126 R fol.); het is de ed. Bazel 1606. De daar genoemde handgeschreven aantekeningen (het ex.
is doorschoten) zijn van de hand van Johannes Saeckma; in 1666 werd het ex. geveild op de auctie van de
boeken van Saeckma's zoon Theodorus, zie Engels, Oceanus iuris, 14, en vgl. cat. 1713, p. 107, nr. XXXVII,
alsmede cat. 1875, p. 1129. Het tweede ex. is aangebonden aan het in Armamentarium, n. 1063, vermelde
werk Tractatus in materia assecurationis etc. (3274 R fol .; het is de ed. Bazel 1565). De catalogi van 1656 en
1691-1694 noemen het Vigelius-ex. niet, die van 1713 (p. 133) en 1875 (p. 1139) wel, vgl. Engels, 11. Arma-
mentarium, 382, vermeldt schenking door Johannes Saeckma 'vóór 1656'; Engels veronderstelt, waar-
schijnlijk terecht, dat het boek door Theodorus Saeckma geschonken zal zijn ter nagedachtenis aan zijn va-
der (na 1644). Het derde ex. komt voor het eerst voor in de cat. 1713 (p. 107, nr. XXXVI); het is een ander ex.
van de ed. Bazel 1565, nog aanwezig met de signatuur 2209 R fol., zie Engels p. 11-13, met details over de
herkomst (uit de familie van Johannes Saeckma, geveild met de boeken van diens zoon Theodorus in 1666).
37 Ook dit werk is later opnieuw verworven, zie Armamentarium, n. 1023.
38 In deze noot van Armamentarium wordt niet vermeld dat dit werk reeds in de catt. 1626 en 1635 voor-
komt (als onderdeel van het Corpus iuris canonici).
36
De andere twee (Decretum en Liber Sextus) zijn nog wel genoemd in de catalogi van
1635 en 1644 maar daarna niet meer. Zij worden niet als vermist aangegeven bij de
controle van augustus 1648,[39] zij kunnen dus later verdwenen zijn.[40] Vervangen be-
hoefden zij niet te worden, want sinds 1623 bezat de bibliotheek een nieuwere fo-
lio-editie van het Corpus iuris canonici glossatum (noot 941); in 1648 kreeg zij een
nog nieuwere editie (noot 942).
Een editie van de Summa van Azo, die in de catalogi van 1626 en 1635 voorkomt,
wordt niet vermeld in die van 1644 en is dus voordien zoekgeraakt; in 1658/1659
werd een andere editie geschonken (noot 1112).[41] De verzamelband De iurisdictio-
ne imperiali et potestate ecclesiastica, die eveneens genoemd wordt in de catalogi van
1626 en 1635 maar niet in die van 1644, blijkt later weer gewoon voor te komen in
die van 1656 en 1691-1694 (noot 1069) en in die van 1713 (p. 132; vgl. ook Systema-
tische catalogus 1875, p. 889).[42]
Als verdere werken die in de catalogus van 1626 voorkomen en waarvan niet be-
kend is of en door wie ze geschonken zijn vallen hier nog te noemen: Brissonius,
De formulis et solemnibus populi Romani verbis (noot 1746),[43] Budaeus, De asse
(noot 1793), Sigonius, De antiquo iure civium Romanorum (noot 1742), Jean Bo-
din, De republica (noot 1167) en Thomas Sanchez Cordubensis, De sancto matri-
monii iuramento (noot 1067).
Kort na het verschijnen van de catalogus in het begin van 1626 volgden nog in dat-
zelfde jaar verschillende nieuwe schenkingen. Joachim Andreae (hoogleraar 1613-
1620, daarna raadsheer in het Hof) schonk een editie van de Codex Theodosianus
(noot 946), alsmede de Tractatus varii van Petrus Rebuffi (noot 1098) en de Consi-
lia van Modestinus Pistor (twee foliobanden, vermist sinds 1648, zie Armamentari-
um, p. 363 en 366 noot 8). Johannes van den Sande (hoogleraar 1598-1604, daarna
raadsheer in het Hof) begiftigde de bibliotheek met de Commentarii iuris civilis van
Franciscus Connanus (noot 1122). Op 22 juli 1626 schonken de weduwe en de kin-
deren van de stadssecretaris Paul van Ghemmenich[44] te zijner herinnering de Com-
mentarii van Bartolus in een uitgave van 1562 (vijf foliobanden, noot 1099-1103).
Noten39 Zie voor die controle Armamentarium, 18 e.v.
40 Zij komen niet meer in de cat. 1656 en latere catalogi voor. Armamentarium, 363, vermeldt in Appen-
dix n (boeken gestolen vóór 1656) wèl het Decretum maar niet het Liber Sextus, dat juist in de cat. van 1644
het uitvoerigst beschreven wordt (inclusief het aangebonden Confessionale van Bartholomaeus de Chaimis,
een werk waarvan veel incunabel-drukken bestaan). Waarschijnlijk is dat tegelijk met het Decretum ver-
dwenen. Voor de beschrijving van beide edities zie Incunabula in Dutch Libraries, 2052 en 997.
41 Armamentarium heeft dit werk verward met de hieronder bij n. 98 genoemde Commentarius van Azo
door bij dit laatste werk te vermelden dat het reeds in 1626 en 1635 aanwezig was.
42 Armamentarium, n. 1069, vermeldt, in navolging van Adams S 622, deze verzamelband op naam van
Simon Schardius, de 'editor'; diens naam komt echter niet op het titelblad voor. Het werk wordt zonder
die naam reeds genoemd in de catalogi van 1626, 1635 en 1644 (p. 30). Het bevat traktaten van verschillen-
de auteurs over het in de titel genoemde onderwerp. Aangebonden is een editie van diverse (wets)teksten,
o.a. de Imperialis Camerae ordinatio van 1548, uitgegeven door Justinus Gobler.
43 Armamentarium, n. 1746, vermeldt niet dat dit werk reeds in de catalogi van 1626, 1635 en 1644 (p. 24)
voorkomt.
44 In Armamentarium, 372 en n. 75, wordt abusievelijk van de weduwe en de kinderen van Willem van
Gemmenich gesproken; vgl. Armamentarium, n. 1099-1103
37
Op 1 augustus schonk één van de kinderen, Willem, de Commentarii iuris civilis en
andere commentaren van Hugo Donellus (vier foliobanden, noot 1005-1008).[45]
De catalogus van 1635
Voor de periode tussen de catalogus van 1626 en die van 1635 stelt Engels vast dat
de juridische afdeling van de bibliotheek in vergelijking met andere afdelingen het
sterkst gegroeid is,[46] namelijk met meer dan 150% bij een algemene toename van
het boekenbezit van 75%. Hij schrijft dit o.a. toe aan de bemoeienissen van Johan-
nes Saeckma, sinds 1603 raadsheer in het Hof van Friesland, die van 1626 tot zijn
dood in 1636 curator van de universiteit was. Hij was bevriend met de hoogleraar
Sixtus Amama, die van 1626 tot zijn overlijden in 1629 bibliothecaris was. Engels
heeft een brief van Amama aan Saeckma van 6 april 1626 uitgegeven;[47] in zijn anno-
taties vermeldt hij ook enkele bijzonderheden over juridische werken.[48]
Het is mij niet mogelijk voor de jaren 1627 tot 1636 op dezelfde wijze in details
te treden betreffende de gedane schenkingen als voor de voorafgaande periode.
Hier volgt slechts een opsomming van werken die in de catalogus van 1635 te vin-
den zijn maar nog niet in die van 1626 voorkomen (aan de nootnummers van het
Armamentarium worden soms afkortingen toegevoegd: 'sch.' betekent dat het om
een schenking gaat,[49] 'verv.' duidt aan dat het exemplaar uit 1635 later door een an-
der exemplaar vervangen is).
De bestaande collectie middeleeuwse schrijvers blijkt in de catalogus 1635 ver-
rijkt te zijn met: Cinus, commentaar op de Codex (noot 1091, sch.); Albericus de
Rosate, Dictionarium (noot 1082, sch.); Lucas de Penna, Commentaria in tres pos-
teriores libros Codicis (noot 1083); Baldus, commentaren op het Corpus iuris civilis
en op de Decretales (noot 998, vijf foliobanden) alsmede zijn Consilia (noot 999,
sch., verv.);[50] Raphael Fulgosius en Raphael Cumanus, commentaren op het Cor-
Noten45 Armamentarium, n. 1008, staat reeds in de catalogus 1626 vermeld; met n. 1005-1007 is dat niet het ge-
val. Waarschijnlijk is n. 1008 dus eerder geschonken; er wordt daarvoor ook geen schenkingsdatum ver-
meld (bij n. 1005-1007 wèl).
46 Engels, 'Academiebibliotheek 1626-1644', 165 e.v.
47 Engels, 'Bibliothecaris Amama', 44-45. Waarschijnlijk was Amama de auteur van de catalogus van 1626.
48 O.a. met betrekking tot de hierboven genoemde schenkingen; helaas zijn de vertaling van en het com-
mentaar op de brief niet in alle opzichten juist.
49 Alleen bij schenkingen door Franeker professoren worden de namen genoemd.
50 In navolging van Adams wordt in Armamentarium Baldus als Petrus Baldus aangeduid. Dit is onjuist:
Baldus is de voornaam. De volledige naam is Baldus de Ubaldis. Het thans nog in Tresoar aanwezige exem-
plaar van de Consilia, ed. Frankfurt 1589 (3122 R fol.), is volgens Armamentarium, n. 999, blijkens schen-
kingsoorkonde geschonken door Gedeputeerde Staten in 1648. Dat jaartal suggereert dat dit ex. diende ter
vervanging van het toen vermiste ex. van deze zelfde editie, dat reeds in de catalogi van 1635 en 1644 voor-
kwam, vgl. Armamentarium, 364. Merkwaardigerwijze wordt echter in het Register op schenkers, op p.
371, niet deze schenking van 1648 vermeld maar een die reeds vóór 1635 zou hebben plaatsgehad van een
ex. dat niet meer aanwezig is. In de daarbij gevoegde voetnoot 74 worden dan, zonder verwijzing naar Ar-
mamentarium, n. 999, de namen uit de daar genoemde schenkingsoorkonde van 1648 genoemd. Dit gebrek
aan coördinatie stelt de lezer voor een raadsel.
38
pus iuris civilis (noot 1087, sch.);[51] Philippus Decius, commentaren op Digestum ve-
tus en Codex (noot 1080). Hiermee lijkt de middeleeuwse rechtsgeleerdheid wel op
een vrij redelijk peil te zijn gebracht.
Wat schrijvers van na 1500 betreft, is allereerst een aantal Italiaanse juristen te
vermelden: Franciscus Mantica, De tacitis et ambiguis conventionibus en De conjec-
turis ultimarum voluntatum (noot 1142 en noot 1143, sch., verv.); Josephus Mas-
cardus, De probationibus (noot 1109, drie foliobanden, sch., verv.),[52] Andreas Fa-
Noten51 De beschrijving in de cat. 1691-1694 is zeer onvolledig, hetgeen in Armamentarium niet opgemerkt is.
Ik geef daarom de volgende aanvulling. De commentaren van Raphael Fulgosius en Raphael Cumanus op
de Digesten en de Codex zijn in 1627 aan de bibliotheek geschonken door de curator Suffridus ab Hania.
Zij worden in de catalogi van 1635, 1644, 1656 en 1713 min of meer volledig vermeld, zij het dat in die van
1644, 1656 en 1713 de naam van Cumanus wordt weggelaten; in de catalogus van 1691-1694 wordt alleen
het commentaar van Fulgosius op het Digestum vetus beschreven. Een geheel verantwoorde beschrijving
vindt men slechts in de catalogus van 1875. Men dient te onderscheiden: van Fulgosius zijn alleen commen-
taren op het Digestum vetus en op de Codex gepubliceerd, respectievelijk in 1544 en 1547; het commentaar
op het Digestum vetus is in 1544 door de uitgever in eenzelfde editie gecombineerd met de commentaren
van Cumanus op het Infortiatum en het Digestum novum, zulks met toevoeging van een afzonderlijk fas-
cikel met repertoria op de commentaren van beide auteurs op de Digesten. Een bibliografisch verantwoor-
de beschrijving van al deze commentaren (op Codex en Digesten) vindt men in Adams F 1144 (DV), C 3055
(Inf.), C 3054 (DN) en F 1143 (Cod.). Helaas is in het Armamentarium de zaak nog onduidelijker gemaakt
dan zij al is. Er wordt in noot 1087 verwezen naar de catalogi van 1626, 1635, 1644 en 1656. In die van 1626
komt de gehele serie niet voor; in die van 1635, 1644 en 1656 wordt deze wèl volledig beschreven; voor 1656
had dit, volgens de editie-principes van Armamentarium (p. 81-82), in noot 1087 of in Appendix I vermeld
moeten worden. Bij het register op schenkers van boeken wordt Hania wel genoemd, maar dan, afgezien
van de schenking van de Opera van Hotman (Hotomanus; n. 1113), met verwijzing naar de signatuur 2497
R fol., die in de 'Concordantie' in Armamentarium niet voorkomt. Deze signatuur brengt ons op de com-
mentaren van Cumanus (Adams C 3055 en C 3054; cat. 1875, p. 1083-1084) in twee banden, waarvan één
de schenking door Hania in 1627 vermeldt. Deze banden worden in de catalogi van 1644, 1656 en 1713 op
naam van Fulgosius gesteld, naast een band met het commentaar op de Codex, dat werkelijk van Fulgosi-
us is. Deze band is in de cat. 1875 terug te vinden op p. 1095; hij draagt de signatuur 2645 R fol., die in de
'Concordantie' evenmin voorkomt en dus ook niet in het register op schenkers; dit laatste verwijst ook niet
naar het commentaar van Fulgosius op het Digestum vetus, dat in Armamentarium, n. 1087, met vermel-
ding van de signatuur 2502 R fol., beschreven wordt (in deze drie banden staat geen aantekening over de
schenking, maar deze volgt uit de cat. van 1644 en is dan ook in de catt. van 1656, 1713 en 1875 wèl ver-
meld). De vier banden die door Hania geschonken zijn en tot 1713 nog bij elkaar stonden zijn blijkbaar na-
dien op drie verschillende locaties terechtgekomen. Wat de onvolledigheid van de catalogus van 1691-1694
betreft, deze is waarschijnlijk het gevolg van een fout van de drukker. De beschrijving staat aan het slot van
een katern (Cc); de daar voorkomende reclame 'Idem' vindt men niet terug op de eerste bladzijde van het
volgende katern (Dd), die begint met de naam van een andere auteur (A. Cravetta), terwijl in de catalogus
van 1656 (p. 123) de tekst wel vervolgt met 'Idem in Codicem'. In het ex. 176 Awa van de cat. 1691-1694 is
de fout ten dele met de pen verbeterd.
52 De schenking en vervanging van dit werk stelt ons voor problemen. In Armamentarium, n. 1109,
wordt het voorgesteld alsof een editie 1619, die waarschijnlijk in 1648 gestolen is, een geschenk was van
Henricus Schotanus, de eerste Franeker hoogleraar in de rechten, overleden in 1605 (Armamentarium, n.
1109, noemt hem assessor i.p.v. antecessor; beter Armamentarium, 382 n. 181); dat lijkt chronologisch niet
goed mogelijk. De ed. van 1619 zou vervangen zijn door een ed. uit 1585-1588 die thans nog aanwezig is
en waarvan de banden een stempel uit 1570 zouden bevatten, hetgeen vreemd lijkt. Armamentarium, n.
1109, volgt een beschrijving in de cat. 1644 (p. 67), maar vermeldt niet dat een ex. van het werk al voorkomt
in de cat. 1635 (zonder plaats of jaar van uitgave). Zou het ex. van de cat. 1635 misschien geschonken zijn
door Bernardus Schotanus ter nagedachtenis van zijn vader Henricus? Als Henricus het zelf geschonken
had zou het reeds in de cat. 1626 gestaan moeten hebben. Vgl. hierboven, noot 30.
39
chinaeus, Controversiae (noot 1187, sch., verv.; twee kwartobanden)[53] en Consilia
(noot 1025, sch., verv.);[54] Sigismundus Loffredus, Consilia (noot 1132, sch.).[55]
In deze Italiaanse traditie van een op de praktijk gerichte rechtswetenschap - mos
italicus - vallen verder te noemen: Antonius Gomezius, Variae resolutiones, samen-
gebonden met Michael Grassus, Receptae sententiae (noot 1065, sch. van de hoogle-
raar Martinus Wybinga); Hieronymus de Caevallos, Speculum opinionum communi-
um contra communes (noot 1126, sch., verv.);[56] Thesaurus communium opinionum et
conclusionum iurisconsultorum (twee foliobanden; noot 1104, sch.); Receptae senten-
tiae sive opiniones communes (noot 1127, sch. van de hoogleraar Bernardus Schota-
nus); Aloysius de Leo, Commentarii in novem Codicis libros (noot 1079);[57] Josephus
de Rusticis, In Aemilii Papiniani Responsorum lib. IX ad l. Cum avus, De conditioni-
bus et demonstrationibus [D. 35, I, 102] commentaria (noot 1071);[58] Antonius de
Gamma, Decisiones supremi Senatus Lusitaniae (noot 1037, sch., verv.).[59]
Er waren in 1635 ook reeds werken van een aantal Franse schrijvers aanwezig,
die voor een deel tot de zgn. humanistische school van beoefenaars van het geleer-
de recht - mos gallicus - gerekend worden: Eguinarius Baro (Eguinaire Baron),
Opera (drie (?) foliobanden; noot 1117, sch.);[60] Antonius Faber (Antoine Favre),
Noten53 Armamentarium vermeldt in n. 1187 schenking door Hessel Coumans, secretaris van de Academie
tussen 1630 en 1639; hij was echter secretaris tot 1649, zie Armamentarium, 369 n. 45 (in de schenkingslijst
zelf staat echter ook 1630-1639). Er wordt in Armamentarium niet gesproken van vervanging van dat ge-
schonken ex., maar dat is ongetwijfeld het geval geweest: in de cat. 1644 (p. 69) wordt vermeld dat in de
tweede band aangebonden waren de Practicae observationes van Bernardus Warniserius (lees: Wurmseri-
us) en Hartmannus Hartmanni ab Eppingen in een Keulse ed. van 1607 (zie hieronder, noot 64). Dat laat-
ste is in het thans nog aanwezige ex. (dat één band heeft) niet het geval.
54 Armamentarium, n. 1025, vermeldt ook hier geen vervanging, maar dat is zeker wèl het geval geweest.
In de cat. 1635 wordt een ex. vermeld en dat is te identificeren met het ex. dat in Armamentarium, 364, als ver-
mist wordt aangeduid (aangebonden aan Maynard, Decisiones Tholosanae, dat niet vervangen is; deze band
was geschonken door Nijkerck, zie Armamentarium, 379 n. 149, waar Fachinaeus niet vermeld wordt).
55 Samen met Variorum consilia feudalia, Frankfurt 1573.
56 Armamentarium, n. 1126, veronderstelt dat het in 1644 als door Franciscus a Jongema geschonken be-
schreven maar later als vermist opgegeven ex. vervangen is door het huidige ex. (van waarschijnlijk dezelf-
de druk). Daarbij wordt echter niet vermeld dat dit laatste ex. geschonken is door Joannes Juckema J.U.D.,
zoals door cat. 1713 (p. 116) en cat. 1875 (p. 889) wordt aangegeven. Deze schonk in 1627 de Thesaurus opi-
nionum communium (n. 1104). Heeft Juckema na de diefstal van 1648 deze nieuwe schenking gedaan? Zij
komt niet in het Register op schenkers voor.
57 Armamentarium, n. 1079, geeft een gebrekkige identificatie door (in navolging van de catalogi van
1644, 1656 en 1691-1694) alleen de titel van de eerste tomus te noemen. In de cat. 1713 (p. 112) vindt men
'in novem libros'; in die van 1875 (p. 1095) wordt gespecificeerd dat het om vijf tomi in één volumen gaat.
In de literatuur wordt veelal alleen het commentaar op het zesde boek van de Codex genoemd.
58 In Armamentarium, n. 1071, wordt de titel verminkt weergegeven (zoals in de oudere catalogi; ook
hier zijn de cat. 1713 (p. 134) en de cat. 1875 (p. 1067) de beste). De titel in de tekst berust op autopsie.
59 Armamentarium, n. 1037, vermeldt niet dat dit werk al in de cat. 1635 staat; in de cat. 1644 komt het
echter niet voor. Waarschijnlijk is het in Armamentarium beschreven ex., waarin een oorkonde voorkomt
betreffende schenking door het Hof van Friesland in 1648, verkregen ter vervanging van een reeds in 1644
niet meer aanwezig exemplaar.
60 De beschrijving in Armamentarium, n. 1117, is onvolledig; er wordt met verwijzing naar Adams B 230
slechts de titel van één onderdeel van de Opera gegeven, nl. dl. I-2 van de ed. 1598. In de cat. 1691-1694
worden drie onderdelen gespecificeerd; deze specificatie vindt men ook in cat. 1713 (p. 106), met de preci-
sering dat het om drie tomi in twee volumina gaat (zo ook cat. 1875, p. 1074). Dit laatste is niet in overeen-
40
Rationalia (vier foliobanden; noot 1012, verv., en noot 1013)[61] en Conjecturarum
iuris civilis libri xx (noot 1014);[62] Franciscus Hotomanus (François Hotman), Ope-
ra (drie foliobanden; noot 1113); Gerardus Maynardus (Gérard de Maynard), De-
cisiones Tholosanae (zie hierboven, noot 54 bij noot 1025); Andreas Tiraquellus
(André Tiraqueau), Opera omnia (vier foliobanden; noot 1015, sch., verv.);[63] Bar-
Noten
stemming met de beschrijving in de catalogi van 1635, 1644 en 1691-1694, die alle van drie volumina gewa-
gen (cat. 1635 vermeldt het werk zelfs op twee plaatsen, bij Baro en bij Eguinarius; op deze laatste plaats
uitdrukkelijk als 'tom. 3 et vol. 3'). Als er geen vergissingen in de oude catalogi gemaakt zijn, zal men moe-
ten veronderstellen dat het werk omstreeks 1700 opnieuw ingebonden is.
61 Ook hier laat de beschrijving in Armamentarium te wensen over. Niet vermeld wordt dat de catalogi
1635 en 1644 vier banden met werken van Faber noemen (1635 ook weer op twee plaatsen, bij Antonius en
bij Faber); 1635 geeft alleen de titel Rationalia, 1644 specificeert dat het drie banden van dit werk in een ed.
1626 en één band met de Conjecturae in een ed. 1609 (zie hieronder noot 62) betreft. Van die vier banden
zijn waarschijnlijk de eerste twee van de Rationalia verloren gegaan; deze zijn thans aanwezig in een ed.
1619, die in 1680 geschonken is door de hoogleraar Noodt. De derde band lijkt nog het ex. uit 1635 te zijn
(zie Armamentarium, n. 1013); deze band bevat volgens de catalogi van 1656, 1691-1694 en 1713 (p. III)
alleen de Rationalia in tertiam partem Pandectarum in een ed. 1626 (volgens 1656: 1624), maar daaraan
moeten de in 1631 als Appendix postuum uitgegeven Rationalia in titulos nonnullos quartae et quintae par-
tis toegevoegd zijn, vgl. de beschrijving in cat. 1875, p. 1084.
62 Dit werk wordt in de cat. 1635 niet met name genoemd, maar door vergelijking met de cat. 1644 (p
67) kan men vaststellen dat de in 1635 vermelde vierde band van de Rationalia de Conjecturae heeft bevat
(zie vorige noot). Volgens Armamentarium, n. 1014, wordt in 1644 en 1656 een andere druk genoemd dan
in 1691-1694. Dit lijkt op het eerste gezicht waarschijnlijk omdat de catt. 1644 en 1656 als impressum heb-
ben 'Aureliae Allobrogum 1609' terwijl de cat. 1691-1694 'Genevae 1626' heeft. Dit laatste impressum
moet echter op een fout van de opsteller van de catalogus berusten: een dergelijke editie is bibliografisch
niet te vinden (en is ook thans in Tresoar niet aanwezig). Het ligt voor de hand te veronderstellen dat toch
op de ed. 'Aureliae Allobrogum 1609' gedoeld is, die er in 1691-1694 nog steeds geweest moet zijn. Arma-
mentarium compliceert de zaak door het nog aanwezige ex. (2417 R fol.) als een editie uit Orléans te iden-
tificeren: 'Aureliae Allobrogum' is niets anders dan een (geleerde) aanduiding van Genève en het gaat dus
alleen om een fout jaartal. M.i. is de foutieve aanduiding 'Genevae 1626' eenvoudig beïnvloed door de voor-
afgaande titel van de Rationalia in tertiam partem Pandectarum, waarbij ook het impressum 'Genevae
1626' voorkomt (zie hierboven noot 61). Wel is er na 1691-1694 nog een andere editie van de Conjecturae
verworven, n.l. 'Genevae 1630'; die vindt men naast de ed. 1609 vermeld in de cat. 1713 (p. 115) en in de
cat. 1875 (p. 1076) en zij is nog in Tresoar aanwezig als 2418 R fol. Zou deze ed. aangeschaft zijn omdat het
ex. van de ed. 1609 (2417 R fol.) incompleet is (van katern XXx mist het middelste vel en daarmee de laat-
ste twee tekstpagina's plus de eerste twee pagina's van de index)?
63 Het in cat. 1635 vermelde ex. was geschonken door de curator Saeckma. Dat wordt niet vermeld in Ar-
mamentarium, n. 1015, en evenmin in het Register op schenkers, p. 381-382 en n. 174 (waar alleen drie an-
dere werken genoemd worden, vgl. daarbij nog hierboven, noot 36); wèl vindt men het bij Armamentari-
um, n. 1852, in Appendix I: Ontbrekende titels in 1691-1694, p. 353, waar uit de cat. 1656 geciteerd wordt:
'Andreae Tiraquelli Opera omnia. Donum ... Joh. Saeckma, JC, quondam in Suprema Curia Primi Senato-
ris et Acad. Curatoris. Vid. fol. 125'. Deze schenkingsvermelding lijkt overgeschreven te zijn uit de cat.
1644, p. 70 (vgl. ook cat. 1635, die de schenking zonder 'quondam' vermeldt), waar de in 1648 vermiste ed.
Frankfurt 1597 beschreven wordt. Doordat in Armamentarium, n. 1852, niet naar n. 1015 verwezen wordt
(en omgekeerd) heeft een mystificatie plaatsgehad: op beide plaatsen wordt hetzelfde nog aanwezige ex.
327 R fol. genoemd (de 'Concordantie' verwijst bij 327 R fol. alleen naar n. 1015), de ed. Frankfurt 1616,
die ter vervanging van de vermiste ed. 1597 gediend heeft en die in de cat. 1656 op twee plaatsen vermeld
werd (vgl. de verwijzing 'vid. fol. 125'; in Armamentarium, p. 30, wordt de verwarring nog groter gemaakt
door de onjuiste veronderstelling dat na 1681 één van de twee exx. van de ed. 1616 als doublet is verkocht).
De catalogi van 1713 (p. 106) en 1875 (p. 889) hebben in navolging van die van 1656 het vervangend ex. ook
als een geschenk van Saeckma aangeduid. Vgl. hierover en over de oorspronkelijke schenking door Saeck-
ma nog Engels, Oceanus iuris, 14-15, die de veronderstelling oppert dat deze schenking is geschied in 1631,
toen hij president van het Hof werd (ik zou eerder zeggen: tussen 1631 en 1635).
41
nabas Brissonius, De verborum significationibus (noot 1761, sch. van de hoogleraar
Martinus Wybinga).
Van Duitse auteurs vallen te vermelden: Ulricus Zasius, Opera (drie foliobanden;
noot 1108); Johannes Schneidewinus, In quatuor Institutionum libros commentarii
(noot 1106, sch.); Bernardus Wurmser en Hartmannus Hartmanni ab Eppingen,
Practicae observationes (niet in Armamentarium, sch., verv.);[64] Johannes Dauth, De
testamentis doctrina methodica (noot 1066, sch. van de hoogleraar Justus Reifen-
berg).
Slechts twee Nederlandse schrijvers zijn vertegenwoordigd: Elbertus Leoninus
(de Leeuw) met Consilia (noot 1140, sch.) en Emendationum libri VII (noot 1185,
sch.); Johannes Wamesius (Wames) met Consiliorum centuriae II (noot 1134, sch.).[65]
Als 'buitenbeentjes' kunnen nog genoemd worden de door juristen veel gebruik-
te moraaltheologen Leonardus Lessius, De iustitia et iure (noot 1073), en Domini-
cus Soto, De iustitia et iure (noot 837; gerangschikt onder de theologie).
Ten slotte dienen nog een aantal werken genoemd te worden die in 1635 aanwe-
zig waren maar bij een controle in 1648 als vermist zijn opgegeven en niet door an-
dere exemplaren vervangen zijn. Ik volg hierbij de lijst die het Armamentarium op
p. 363 en 364 geeft (enkele zijn in het register op schenkers van boeken, p. 365-386,
terug te vinden) en vermeld tussen haakjes het nummer van de bladzijde in de cata-
logus van 1644, waar zij beschreven worden. Het betreft (behalve de hierboven als
in 1626 reeds aanwezig genoemde werken van Julius Clarus en Modestinus Pis-
tor66), Matthaeus Wesenbecius, In Institutiones, Wittenberg 1595 (p. 69); Reinhar-
dus Bachovius, Commentarii in Institutiones, Frankfurt 1628 (p. 69); Christopho-
rus Schwanmannus, De processibus Camerae Imperialis en Practicae observationes,
Frankfurt 1601 (sch. van de hoogleraar Justus Reifenberg; p. 70); Andreas Gaill,
Noten64 Aangebonden aan de Controversiae van Fachinaeus, tweede deel, zie hierboven, noot 53. Het betreft
een editie Coloniae 1607, zie cat. 1644, p. 69 (er bestaan zowel oudere als latere uitgaven van dit werk).
5 Armamentarium, n. 1134, twijfelt ten onrechte aan de identificatie met het nog aanwezige boek 3129
R fol. Deze twijfel is ontstaan door de gebrekkigheid van de in Armamentarium uitgegeven cat. van 1691-
1694. Werken van Wamesius worden daar op drie verschillende plaatsen genoemd. Op twee plaatsen gaat
het om hetzelfde werk, waarvan één volledig en één onvolledig ex. aanwezig is, nl. Responsorum sive con-
siliorum ad ius forumque civile pertinentium centuriae. Het volledige ex. bevat de centuriae I tot en met v,
in edities van 1639, 1628, 1631, 1632 en 1641, zie Armamentarium, n. 1049; het is in 1648 door het Hof van
Friesland geschonken en draagt thans de signatuur 3130 R fol. Het onvolledige ex. heeft slechts de centu-
riae 1 en 1I, in edd. van 1625 en 1628. Het is vóór 1635 (misschien zelfs vóór 1631, het jaar waaruit de ed.
princeps van centuria III stamt) geschonken door 'Iohannes Harler I.D.', zie Armamentarium, n. 1048,
waar het abusievelijk vereenzelvigd wordt met de 'Consilia. Vol. II. Lovan. 1643' uit de catalogus van 1691-
1694; de in n. 1048 gegeven beschrijving had in n. 1134 moeten staan met de signatuur 3129 R fol. De ed.
Leuven 1643 bevat een ander werk van Wamesius, nl. Responsorum sive consiliorum de jure pontificio tomi
II, waarvan de eerste druk verscheen in 1605, resp. 1618, en een herdruk in 1643. Het werd, evenals het vol-
ledige ex. van de responsa over het ius civile, in 1648 door het Hof van Friesland geschonken en draagt thans
de signatuur 1720 R fol. (die in Armamentarium wel op p. 374 voorkomt maar niet in de 'Concordantie'
op p. 410 e.v. omdat zij niet in een noot staat). De verwarringen in Armamentarium hadden voorkomen
kunnen worden door gebruik van de catalogus van 1713 (p. 139) waar de drie beschrijvingen goed achter
elkaar staan, zij het dat slechts bij één ervan de schenker wordt genoemd; in de cat. van 1875 vindt men de
drie beschrijvingen op p. 1019, 1129 en 1130, maar geheel en al zonder vermelding van schenkers.
66 Zie hierboven, noot 35 en de tekst vóór noot 44.
42
Practicae observationes, Keulen 1583 (p. 72); Imperiales constitutiones ex interpr.
Herveti et Cujacii, Hanau 1606 (p. 76);[67] Bartholomaeus a Chassenaeo (de Chasse-
neux), Consuetudines Burgundiae, Genève 1616 (sch .; p. 76); Paulus Bellonus, De
potestate eorum quae incontinenti vel ex intervallo, Pavia 1618 (p. 76); Sigismundus
Scaccia, De commerciis et cambio, Keulen 1620 (p. 76); Petrus Franciscus Linglois,
Quinquaginta decisiones Justiniani, Antwerpen 1622 (p. 76).
Vergelijking Franeker 1635, Leiden 1636 en Hof van Friesland 1634
Bij een vergelijking van de Franeker catalogus van 1635 met die van Leiden uit 1636
kan men allereerst vaststellen dat er slechts weinig boeken zijn die men wèl in Fra-
neker maar niet in Leiden aantreft. Afgezien van enkele minder belangrijke titels[68]
vallen hier te noemen werken van Placentinus (en Salamonius; noot 1129), Lucas de
Penna (noot 1083), Decius (noot 1080), Vigelius (zie hierboven noot 36), Loffredus
(noot 1132), Fachinaeus (noot 1025 en noot 1187) en Leoninus (noot 1140; Consilia).
Er zijn daarentegen vele titels in Leiden, die men in Franeker mist. Zonder ook
maar enigszins volledig te willen zijn, noem ik hier het volgende.
Wat edities van het Corpus iuris civilis betreft, Leiden had een venerabel curio-
sum: de editio princeps van de Instituten van Justinianus, Mainz 1468 (voor het eerst
in de catalogus van 1623). Daarnaast beschikte men er over de voor humanistisch
georiënteerde juristen onmisbare Torelli-editie van de Pandecten (Digesten), Flo-
rence 1553 (reeds in de Nomenclator van 1595 vermeld);[69] men had er ook de La-
tijnse tekst van de Instituten-parafrase van Theophilus in een editie van 1594.
Werken van middeleeuwse auteurs waren in Leiden in groter aantal aanwezig
dan in Franeker. Voor het civiele recht noem ik o.a. die van Alvarottus, Butrigari-
us, Johannes Faber (Jean Faure), Johannes Petrus de Ferrariis, Andreas de Isernia,
Odofredus, de beide Socini;[70] voor het canonieke recht die van Abbas antiquus,
Guido de Bayso, Hostiensis, Innocentius (IV) en Panormitanus.[71]
Noten67 In de cat. 1635 komt dit werk voor op fol. D 2 v° als 'Gentiani Herveti libr. 8 Imperialium Constitu-
tionem [sic]'. De volledige titel luidt: 'Libri VIII Βασιλικών διατάξεων, id est imperialium constitutionum
in quibus continetur totum ius civile, a Constantino Porphyrogenneta in LX libros redactum, Gentiano
Herveto interprete. Accessit et liber Lx Iacopo Cuiacio interprete ... cum praefatione ... Dionysii Gotho-
fredi ... Hanoviae, typis Wechelianis, apud Claudium Marnium et haeredes Johannis Aubrii, 1606. [4°, 2
tom. in 1 vol.]'. Het betreft een herdruk van Latijnse vertalingen van enkele gedeelten van de Basilica.
68 De (zeldzame) verzamelbundel van Cruceus (hierboven noot 26), de verzameling traktaten over de
Regulae juris civilis et pontificii (n. 1105; hierboven na noot 29) en het commentaar van Wesenbecius op de
Instituten (zie hierboven na noot 66 bij de in 1648 vermiste en niet vervangen boeken).
69 Bertius, Nomenclator, fol. E 2 recto; vgl. Feenstra, 'Les ouvrages de droit', n. 88. De Franeker biblio-
theek heeft pas in of kort na 1681 een ex. verworven uit een legaat van Michael Busch (1626-1681), hoogle-
raar in de geschiedenis en de welsprekendheid die sinds 1667 ook publieke disputaties en collegia in de juri-
dische faculteit mocht houden, zie Feenstra, Bibliografie Franeker, p. XIII. Dit wordt niet vermeld in de cat.
1691-1694 (en dus ook niet in Armamentarium), wèl daarentegen in cat. 1713, p. 101, en cat. 1875, P. 1072.
Voor de hoge prijs waarvoor in 1683 een ex. op een veiling verkocht werd, zie Ahsmann, 'De jurist', 78.
70 Van Albericus de Rosate had Leiden meer dan alleen het Dictionarium (Armamentarium, n. 1082), nl.
enkele delen van zijn commentaren op het Corpus iuris civilis; zijn Opera omnia in negen delen komen in
43
Voor de zestiende en de zeventiende eeuw moet er de aandacht op gevestigd
worden dat men in de provincie Holland veel sterker beïnvloed was door het Fran-
se recht dan in Friesland. Het hoeft daarom geen verwondering te wekken dat men
alleen in Leiden auteurs aantreft als Argentraeus, Choppinus, Masuerius en Anglo-
bermaeus, of een editie van de Ordonnances royaulx. Ook vindt men alleen in Lei-
den enkele werken van auteurs uit de Zuidelijke Nederlanden: Mudaeus (De con-
tractibus), Raevardus (Opera), Christinaeus (Decisiones) en Gilkenius (in Codi-
cem).[72] De Noordelijke Nederlanden zijn in dit kader vertegenwoordigd door Phi-
lips van Leyden (De cura reipublicae et sorte principantis), Paulus Montanus (raads-
heer in Utrecht; Tractatus de iure tutelarum et curationum), Giphanius (uit Buren,
hoogleraar aan Duitse universiteiten; Lecturae Altorphinae, commentaren op de In-
stituten en op de titel De regulis iuris), Neostadius (Decisiones Curiae Hollandiae;
later ook in Franeker aanwezig), Brederodius (Thesaurus op Bartolus), Bronchorst
(Enantiophanon centuriae) en Hugo de Groot (Inleidinge tot de Hollandsche
rechtsgeleerdheid in een editie uit 1631). Een bekend Duits werk dat ook in de Fra-
neker collectie goed gepast zou hebben maar dat uitsluitend in Leiden te vinden is,
is de Sachsenspiegel-uitgave van Zobel. Opvallend is het zeker dat men wèl in Lei-
den maar niet in Franeker de werken van twee Friese juristen aantreft: Paradoxa-
rum disputationum iuris civilis libri quatuor van Johannes Basius (Baes; afkomstig
uit Leeuwarden, later agent en raadsman van de prins van Oranje in Delft, zie hier-
onder noot 85), uitgegeven in Bazel 1575, en Panegyricus ad Pandectas iuris civilis
van Jacobus Bouricius, Leeuwarden 1615.
In het algemeen kan men vaststellen dat in Leiden relatief meer humanistisch of
antiquarisch georiënteerde uitgaven te vinden zijn, bijv. op het gebied van het Byzan-
tijnse recht[73] of de oude Germaanse 'volksrechten' (tekstuitgaven van Herold en Lin-
denbrog). Ook enkele humanistische auteurs van de zestiende en de zeventiende
eeuw zijn in Leiden beter vertegenwoordigd, bijv. Balduinus, Oldendorp en Pacius.
Wanneer wij ons nu tot de bibliotheek van het Hof van Friesland in 1634 als ver-
gelijkingsobject wenden, kunnen wij weer beginnen met op te merken dat er be-
trekkelijk weinig boeken te noemen vallen die wèl in Franeker maar niet in Leeu-
warden waren. Weliswaar moet er hier in de eerste plaats aan herinnerd worden dat
een zeer omvangrijk werk in het Hof ontbrak, de Tractatus universi iuris;[74] is dit
misschien daardoor te verklaren dat het minder voor de praktijk van belang was?
Dat kan in ieder geval gelden voor de ook in Leiden ontbrekende werken van twee
de bibliotheek van het Hof van Friesland voor. Het Hof had overigens ook alle in deze alinea genoemde
werken, met uitzondering van die van Alvarottus en Abbas antiquus.
Noten71 Een uitgave van het Decretalen-commentaar van Panormitanus zou Franeker in 1648 door schenking
verwerven, zie hieronder bij noot 115.
72 De laatste twee werken kwamen in 1648 en 1649 in het bezit van de Franeker bibliotheek, zie hieron-
der vóór noot 127 en na noot 119.
73 Zoals Latijnse vertalingen van de Paraphrasis van Theophilus en van de Hexabiblos van Harmenopu-
lus alsmede de Emendationes op de Basilica-synopsis van Carolus Labbaeus.
74 Zie hierboven bij n. 17 e.v. Over de verwerving van een ex. door het Hof aan het eind van de zeven-
tiende eeuw zie Engels, Bibliotheek, 28-29.
44
middeleeuwse auteurs, Placentinus en Lucas de Penna,[75] alsmede voor humanisti-
sche werken als de Basilica-vertalingen van Hervetus en Cujacius en het werk van
Linglois over de Quinquaginta decisiones.[76] Ook zal het niet verwonderen dat een
staatsrechtelijk werk als De republica van Jean Bodin (noot 1157) niet in het Hof
was, evenmin als de moraaltheologische werken van Soto (noot 837) en Lessius
(noot 1073). Opvallender is het dat in het Hof enkele duidelijk op de praktijk ge-
richte werken ontbreken die wèl in Franeker waren: de Observationes practicae van
Wurmser en Hartmann,[77] alsmede de consilia van Loffredus (noot 1132), Leoninus
(noot 1140) en Wamesius (noot 1048).[78]
De hoeveelheid juridische werken die wèl in het Hof (in 1634) en niet in Frane-
ker (in 1635) aanwezig waren is zo overstelpend groot dat wij ons hier in de be-
schrijving nog veel meer moeten beperken dan bij de vergelijking tussen Leiden en
Franeker.
Wat de Middeleeuwen betreft hebben wij hierboven al vermeld welke in Frane-
ker ontbrekende auteurs zowel in Leiden als in Leeuwarden aanwezig waren[79].
Daarnaast kunnen nu als alleen in het Hof aanwezige schrijvers genoemd worden
Petrus de Bellapertica (op het Digestum novum en enkele andere leges), Angelus
Aretinus, Franciscus de Accoltis, Johannes de Imola, Alexander Tartagnus, Felinus
Sandaeus en Jason de Mayno.[80] Van latere buitenlandse schrijvers vallen o.a. te ver-
melden Antonius Augustinus (Agustín; beroemd Spaans humanist),[81] Corasius, Pa-
cius, Molina (De justitia et iure), Tuschus en Farinacius.
Bijzondere aandacht verdient de aanwezigheid in de bibliotheek van het Hof van
een aantal werken van Nederlandse auteurs die in de Franeker bibliotheek ontbra-
ken. Afgezien van enkele hierboven reeds genoemde ook in Leiden aanwezige
auteurs[82] vallen hier in de eerste plaats te noemen uit de Zuidelijke Nederlanden:
Nicolaus Everardi (Everaerts; Topica sive loci en Consilia), Curtius (de Corte; Con-
jecturae), twee postume commentaren van Wesenbecius (op het derde en het vier-
de boek van de Codex), Peckius (Ad regulas iuris en De testamentis conjugum),
Christinaeus (In leges municipales civium Mechliniensium), Gudelinus (De iure no-
vissimo), Deckherus (Dissertationes et decisiones) en Burgundus (Tractatus contro-
versiarum ad consuetudines Flandriae); uit de Noordelijke Nederlanden - met uit-
Noten75 Zie hierboven na n. 68
76 Zie hierboven n. 67
77 Zie hierboven n. 64.
78 Zie hierboven n. 65.
79 Zie hierboven n. 70.
80 Van de laatste twee auteurs zijn de werken wèl na 1644 in Franeker verworven; hetzelfde geldt voor
de hieronder vermelde Farinacius.
81 Het betreft een editie van zijn Emendationum et opinionum libri quatuor (Lyon 1559). Over de her-
komst van dit exemplaar zie Engels, Bibliotheek Hof, 24: het is afkomstig van de hoogleraar Henricus
Schotanus, die het tijdens een verblijf in Spiers kocht.
82 Het Hof bezat daarvan de hierboven vóór en na noot 72 in de tekst genoemde werken van Mudaeus,
Raevardus, Christinaeus, Gilkenius, Montanus, Giphanius (alleen Lecturae Altorphinae; daarnaast echter
nog wel de in Leiden niet voorkomende Explanatio difficiliorum legum Codicis en het Tractatus de renun-
ciationibus), Neostadius en Hugo de Groot.
45
zondering van Friesland: Coren (Observationes betreffende arresten van de Hooge
Raad), Swanenburg (De iure adcrescendi), Hugo de Groot (De iure belli ac pacis in
de editie 1631) en Vinnius (Iurisprudentia contracta).[83]
Het allermeest mist men in de Franeker bibliotheek van 1635 de werken van een
aantal Friese auteurs die wel in het bezit van het Hof waren.[84] Het betreft: Harin-
gus Sifridi Sinnama, Expositiones sive declarationes titulorum utriusque iuris (editie
Keulen 1491);[85] Viglius van Aytta, Commentaria ad decem titulos Institutionum de
Noten83 Van de in deze alinea genoemde werken zijn er enkele wel na 1635 in het bezit van de Franeker biblio-
theek gekomen, nl. die van Peckius (als onderdeel van de pas in 1647 verschenen Opera, Armamentarium,
n. 1120), Christinaeus (Armamentarium, n. 1150), Gudelinus (zie hieronder bij noot 105), Deckherus (Ar-
mamentarium, n. 1033) en Hugo de Groot (Armamentarium, n. 1172).
84 De meeste daarvan ontbreken ook in Leiden. Daar hebben wij de Panegyricus van Jacobus Bouricius
aangetroffen (zie hierboven in de tekst) en een ander werk van Hopperus dan het hieronder genoemde Se-
duardus, n.l .: Ad Iustinianum de obligationibus newdavõv libri quinque, Leuven 1553. Dit laatste werk
wordt niet genoemd in de catalogi van het Hof van 1634 en 1668, maar wèl in die van 1733 en 1776, waar
het voorkomt als aangebonden aan de ed. 1552 van Viglius' Commentaria ad decem titulos Institutionum
de testamentis; het lijkt mij aan geen twijfel onderhevig dat de weglating een fout van de catalogi van 1634
en 1668 is.
85 Deze incunabel (Incunabula in Dutch Libraries 4133) - de enige uit de bibliotheek van het Hof - werd
in 1617 geschonken door Jacobus Bouricius, zie Engels, Bibliotheek Hof, 26. Voor verdere bio-bibliogra-
fische details zie Feenstra, 'Bibliotheca frisica juridica', 126-129 (in het daar vermelde ex. KB ontbreekt het
hierbij afgebeelde titelblad); aldaar ook details over het hierboven na noot 72 genoemde werk van Johan-
nes Basius (op 135-137).
46
testamentis (edd. Bazel 1534 en 1552); Joachim Hopperus, Seduardus (editie Ant-
werpen 1590);[86] Boëtius Epo (hoogleraar kanoniek recht in Dowaai),[87] Commenta-
rii novem testamentarii (editie Dowaai 1581); Tjallingus ab Eysinga, In Institutio-
num libros quatuor commentarius (editie Franeker 1593); Jacobus Bouricius, Advo-
catus (editie Leeuwarden 1606), Captivus (ibidem 1610) en Panegyricus ad Pandec-
tas iuris civilis (ibidem 1613); Henricus Schotanus, een postume uitgave van zijn
commentaar op de eerste boeken van de Codex onder de titel Scotanus redivivus[88]
(editie Franeker 1610); Timaeus Faber, Disputationes anniversariae ad quatuor li-
bros Institutionum (editie Franeker 1609);[89] Johannes a Sande, Tractatus de actio-
num cessione et prohibita rerum alienatione (editie Franeker 1633).[90]
Een afzonderlijke vermelding verdient in deze reeks Sibrandus Siccama: het Hof
bezat wel diens De iudicio centumvirali libri II (editie Franeker 1596)[91] - waarvan
het mij zeer waarschijnlijk lijkt dat het hem als disputatio pro gradu gediend heeft[92]
- maar niet zijn uitgave van de Lex Frisionum (editie Franeker 1617), waarvan Ro-
bert Stein - die oorspronkelijk als onderzoeker werkzaam is geweest voor het Ar-
mamentarium-project - reeds geschreven heeft dat men het tevergeefs in de Frane-
ker universiteitsbibliotheek zoekt.[93] Inderdaad is dit vreemd, maar het feit dat ook
het Hof dit werk niet in zijn collectie had is extra opvallend.
Concluderend kunnen wij vaststellen dat de opsomming van de werken die het
Hof wèl en Franeker niet bezat geenszins de indruk wekt dat het gaat om het ver-
schil tussen een praktijkbibliotheek en een studie- of referentiebibliotheek. Veel
van deze werken zouden naar hedendaagse opvattingen ook - en soms zelfs eerder -
in een bibliotheek van het laatstgenoemde type gepast hebben. Het lijkt mij de
vraag of men beide bibliotheken wel met dergelijke etiketten kan beplakken. Men
dient overigens te bedenken dat de bibliotheek van het Hof veel eerder is ontstaan
dan die van Franeker en dat de bovengenoemde werken ten dele bestaan uit boeken
Noten86 Voor een tweede werk van Hopperus zie hierboven, noot 84.
87 Voor deze in het buitenland beter dan in Nederland bekende Friese jurist (Bote Ypes; ten onrechte
ook Epo de Boodt genoemd), 1529-1599, zie Feenstra, 'Bibliotheca frisica juridica', 129-135.
88 Voor details over deze uitgave zie Feenstra, Bibliografie Franeker, 155-156 (nr. 452).
89 Feenstra, Bibliografie Franeker, 40 (nr. 107).
90 Feenstra, Bibliografie Franeker, 135 (nr. 396).
91 Het ex. wordt vermeld in de catalogi van 1634 en 1668 maar niet meer in die van 1733 en 1776; het is
kennelijk afgestoten na de herdruk in de Thesaurus antiquitatum romanarum van Graevius (dl. II, Ultra-
jecti et Leidae 1694, kol. 1823-1862), zie Engels, Bibliotheek Hof, 27. Voor moderne bibliografische gege-
vens zie Valkema Blouw, Typographia Batava, nr. 4613 (thans ook vermeld door Sybrandy, Radaeus, als
nr. 315). Op de inhoud en op latere edities hoop ik binnenkort terug te komen.
92 In Meijer, Album promotorum, p. 17, wordt zijn promotie in het jaar 1596, zonder datum en zonder
titel van een disputatio pro gradu, vermeld. Volgens Jensma, 'Uit het huis van Arcerius', p. 462, vond de
promotie op 10 augustus 1596 plaats met een dissertatie die hij in Hasselt (waar hij stadssecretaris was) on-
der werktijd geschreven had. De praefatio van De iudicio centumvirali is gedateerd Hasselt 18 september
1595. Het voorwerk bevat geen expliciete aanwijzing dat het om een disputatio pro gradu gaat, maar de aan-
wezigheid van carmina gratulatoria wijst wel in die richting. Ook hierop hoop ik terug te komen.
93 Stein, 'Hoe Fries was Franeker?', 167. Het daar eveneens geconstateerde ontbreken van een uitgave
van de Statuten van Friesland is in een universiteitsbibliotheek minder opvallend; het Hof had die natuur-
lijk wel, vgl. Engels, Bibliotheek Hof, 26-27. In de cat. 1713 van Franeker staat overigens wel degelijk een
exemplaar vermeld.
47
in kwarto- of nog kleiner formaat, die men in Franeker zeker in de oudste catalogi
in geringe getale aantreft.
Geheel afgezien van vergelijkingen met de bibliotheken van Leiden en van het
Hof kan men natuurlijk nog de vraag stellen of er geen boeken zijn die in alle drie
bibliotheken ontbreken en die een modern rechtshistoricus in ieder geval toch in de
Franeker bibliotheek verwacht zou hebben.
Daarbij valt vooral te denken aan geschriften van Franeker hoogleraren in de rech-
ten. Als uitgangspunt kan men de studie van Margreet Ahsmann over de Franeker ju-
ridische faculteit van 1585 tot 1635 nemen, precies de periode die bij een beschouwing
van de catalogus van 1635 in aanmerking komt.[94] Daaruit blijkt dat een aantal hoog-
leraren niet veel anders gepubliceerd heeft dan disputaties. Dat is materiaal dat de stu-
denten geacht kunnen worden in bezit te hebben en dat in beginsel niet in aanmerking
lijkt te komen voor de bibliotheek.[95] De eerste hoogleraar die min of meer substantië-
le wetenschappelijke werken publiceerde was Marcus Lycklama a Nyeholt met zijn
Membranarum libri septem (1608) en Benedictorum libri IV (1617). Beide ontbreken
in alle drie bibliotheken. Dat is ook het geval met twee werken van Paulus Buis, zijn
Commentarius in Pandectas (voor het eerst volledig in 1614) en De republica libri tres
(1617). Andere werken van betekenis zijn in deze periode niet verschenen. De hier ge-
noemde zijn alle kwarto-uitgaven, hetgeen hun ontbreken mede verklaren kan.
Naast geschriften van hoogleraren kan nog één werk van een Fries praktijkjurist
genoemd worden dat ondanks zijn octavo-formaat misschien een plaats had ver-
diend: het in 1614 postuum uitgegeven Rerum quotidianarum liber singularis van
Thomas Herbaius, procureur-generaal bij het Hof van Friesland van 1603 tot zijn
overlijden in 1613. In 1634-1636 was het nog in geen van de drie bibliotheken aan-
wezig; daarna alleen in het Hof, dat overigens in 1668 niet alleen de genoemde eer-
ste druk bleek te bezitten maar ook een veel latere ongedateerde uitgave in duode-
cimo in niet minder dan acht exemplaren.
De catalogus van 1644
Na deze vergelijkingen uit de periode 1634-1636 keren wij terug naar Franeker
voor de ontwikkelingen na de catalogus van 1635. Uitgangspunt dient daarbij te
Noten94 Ahsmann, 'De juridische faculteit'; vgl. voor de hieronder te noemen geschriften Feenstra, BGNR
Franeker, 107 e.v. (Lycklama) en 20 e.v. (Buis).
95 Vgl. hierbij Ahsmann, Collegia en colleges, 320: voor Leiden is het 'opvallend ... dat zowel in de cata-
logus van 1595 als in die van 1612 typische onderwijslectuur, zoals disputatiebundels, ontbreekt'. Daar ver-
meldt zij tevens een brief van de hoogleraar Cunaeus aan de Leidse Curatoren uit 1636, waarin deze schrijft
dat 'de studenten in de Rechten ... desidereren eenighe boecken in theoria juris, die in de ... bibliotheque
niet en werden gevonden'; Curatoren antwoorden dat Cunaeus maar een lijst moet maken van boeken die
hij voor de bibliotheek in usum studiosorum juris nodig acht. Deze lijst heeft Cunaeus inderdaad ingediend
en een van de Curatoren krijgt de machtiging om deze boeken te kopen of te doen kopen. Helaas is deze
lijst ons niet overgeleverd. Zie voor dit alles Molhuysen, Bronnen, II, 204, 206, 214 en 215; vgl. Hulshoff
Pol, 'The Library', 438.
48
zijn de catalogus van 1644. Deze verschilt van de vorige in twee opzichten: hij is een
standcatalogus, hetgeen tot gevolg heeft dat alle juridische boeken bij elkaar staan,
en de beschrijvingen zijn veel uitvoeriger, vooral door vermelding van drukgege-
vens en meer preciseringen bij de titels (met name ook bij convoluten).[96] Bij de 'Ju-
ridici' leidt dit tot een exces: van de Tractatus universi juris worden de titels van de
meer dan zevenhonderd daarin gepubliceerde traktaten genoemd,[97] hetgeen bijna
33 bladzijden in beslag neemt terwijl alle overige juridische boeken in 13 bladzijden
beschreven worden.
Zoals hierboven reeds is aangegeven, telt de afdeling 'Juridici' van de catalogus
1644 105 titels, dwz. twintig meer dan die van 1635. Van de toevoegingen verdienen
de volgende werken hier vermelding.
Allereerst een middeleeuws geschrift dat pas in 1577 in druk verschenen is en
weinig verbreiding heeft gekend: Azo, Ad singulas leges XII librorum Codicis com-
mentarius (noot IIII).[98] Dan een tekstuitgave (Grieks en Latijn, uit 1575) van de
Synopsis librorum Βασιλικων (en van enkele tot dusverre onbekende Novellen)
door Johannes Leunclavius (noot 1846). Van andere zestiende-eeuwse auteurs zijn
hier als bekende[99] werken te noemen: Barnabas Brissonius, Lexicon iuris, met ver-
schillende andere geschriften, zowel van hemzelf als van Franciscus Hotomanus en
Johannes Oldendorp (noot 1016, sch.); Johannes Sichardus, In Codicem Justinia-
neum praelectiones (noot 1847; sch. ter nagedachtenis van de hoogleraar Henricus
Rhala); Johannes Borcholten, Consilia (noot 1139, sch.); Matthaeus Wesenbecius,
Paratitla Pandectarum cum notis Reinhardi Bachovii [en] Commentarius in quos-
dam libros Codicis (noot 1182, sch.).
Een bijzondere vermelding in de cat. 1644 is die van het werk van Johan van den
Sande (oud-hoogleraar Franeker, raadsheer in het Hof), Decisiones Frisicae: einde-
lijk een actueel en voor de praktijk zeer belangrijk geschrift dat speciaal het Friese
- of misschien beter: het Rooms-Friese - recht betreft.[100] Het wordt in 1648 als ver-
Noten96 Voor details zie Armamentarium, 47-48. Doorgaans zijn de titelbeschrijvingen zeer correct en bruik-
baar, ook als de titel verkort wordt; een uitzondering vormt de beschrijving het werk dat in Armamenta-
rium, n. 1846, vermeld wordt (vgl. hieronder, na noot 98): de hoofdtitel Ecloga sive synopsis wordt wegge-
laten, er staat alleen 'Basilica ... editore Leunclavio', wat verwarrend is
97 Dit geschiedt niet in de alfabetische volgorde van de namen van de auteurs, maar in de volgorde waar-
in zij per deel gepubliceerd zijn; vgl. hierboven, noot 18. In de Leidse catalogus van 1636 worden aan het
gehele werk vijf regels besteed; in die van het Hof van 1733 slechts drie regels (in de Hof-catalogus 1776
worden de traktaten alfabetisch op de namen van hun auteurs vermeld in aparte hoofdstukjes per letter,
hetgeen zinvoller lijkt dan het systeem van de Franeker catalogi sinds 1644); vgl. hierboven, noot 20.
98 Armamentarium vermeldt hier dat dit werk reeds in de catalogi van 1626 en 1635 voorkomt; dat be-
rust op een verwarring met de oneindig veel meer verbreide Summa van Azo (Armamentarium, n. 1112)
waarvan hierboven reeds gehandeld is (noot 41). De Commentarius is overigens slechts tot en met boek Ix
een werk van Azo; voor de boeken x-XII (de zgn. Tres libri) is de tekst van de glossator Hugolinus.
99 Een minder bekend, op de praktijk gericht canonistisch werk van Hieronymus Gonzalez, De reserva-
tione mensium et alternativa episcoporum (n. 1116, sch.) zij hier volledigheidshalve in een noot vermeld.
Geheel niet-juridisch (maar in de cat. 1644 wel bij de 'Juridici' genoemd) is Marius Alterius, Disputationes
de censuris ecclesiasticis (n. 845).
100 Het wordt als zodanig ook speciaal gesignaleerd door Stein, 'Hoe Fries was Franeker?', 166.
49
mist vermeld, zie Armamentarium, 363; daar wordt echter toegevoegd dat het later
weer is aangeschaft in een andere editie (noot 1190).[101]
Verdere juridische titels die voor het eerst in de catalogus van 1644 voorkomen
betreffen uitsluitend werken die in 1648 als vermist opgegeven worden en niet ver-
vangen zijn. De twee omvangrijkste - maar niet de belangrijkste - werken zijn: Jo-
annes Cephalus, Consilia (drie foliobanden, catalogus 1644, p. 75, Armamentarium,
364)[102] en Adrianus Gylmannus, Symphorema supplicationum pro processibus etc.
ex Gailio et aliis (drie foliobanden, catalogus 1644, p. 72-73, Armamentarium, 364,
sch.).[103] Daarnaast worden drie meer bekende kleinere werken genoemd: Joannes
Borcholten (een Duitse adept van Cujacius), Commentaria in Institutiones (catalo-
gus 1644, p. 69, Armamentarium, 363 alsmede 370 en noot 65, sch.); Joannes Alt-
husius, Dicaeologica (catalogus 1644, p. 70, Armamentarium, 363, sch.);[104] Petrus
Gudelinus (Pierre Goudelin, hoogleraar in Leuven), De iure novissimo (catalogus
1644, p. 72, Armamentarium, 364 alsmede 370 en noot 57, sch.).[105]
Vermissingen en schenkingen na 1644
Na 1644, met zijn door kwaliteit opmerkelijke catalogus, kunnen wij niet meer zo
uitvoerig zijn als voor de voorafgaande periode. Het is echter onvermijdelijk om
bijzondere aandacht te besteden aan de gebeurtenissen van 1648: de constatering
van grote vermissingen bij een controle in augustus van dat jaar en de daarop vol-
gende aanzienlijke schenkingen die veel verder gingen dan een vervanging van ver-
miste exemplaren.
Noten101 Op p. 363 wordt het nieuwe ex. vermeld als een druk uit 1666, maar in n. 1190 staat terecht 1656 (zo-
als in de cat. 1691-1694; een ed. 1666 bestaat niet, zie Feenstra, Bibliografie Franeker, nrs. 399 e.v.). Een klein
vraagteken kan wel geplaatst worden bij de beschrijving van het oorspronkelijke ex. in de cat. 1644, p. 70:
daar staat 'Decisiones Frisicae. Leovardiae, apud Ioan. Vries, 1638, in 4'. Een ed. met dit jaartal heb ik niet ge-
vonden (BGNR, 136 e.v.). Waarschijnlijk is de ed. 1639 bedoeld, zie Bibliografie Franeker, nr. 400: 'Leovar-
diae, impensis Ioannis Ianssonii [de Fries=Vries], 1639' (de ed. 1635, nr. 399, heeft een andere titel). Dat het
om de Nederlandse vertaling (nr. 410, z.j. maar 1638 of 1639 verschenen) zou gaan, lijkt onwaarschijnlijk.
102 Armamentarium, 364, geeft aan dat het verschenen is 'Francofurti, apud Feyrabendium, 1597'. Het
jaartal moet echter zijn 1579, zoals aangegeven in cat. 1644, 75.
103 Armamentarium, 364, vermeldt het werk niet als 'donum Ausonii a Solckama, I.U. Doct. et coram
Suprema Curia advocati;', zoals in cat. 1644, p. 72-73, wordt aangegeven. In het register op schenkers wordt
op p. 383 Solckama genoemd als schenker van het werk van Cinus (n. 1091) in 1632 (in n. 1091 staat: 1631)
en van een 'niet aanwezig' werk dat niet in een noot gespecificeerd wordt zoals elders in dit register ge-
schiedt. In noot 194 (op p. 383) staat slechts dat Solckama 'raadsheer bij het Hof' was, hetgeen overigens
onjuist is; hij was alleen advocaat bij het Hof, zoals door cat. 1644, p. 73, wordt aangegeven (ook voor de
schenking van Cinus, vgl. Armamentarium, p. 229 bij n. 1091). De schenking van het werk van Gylman-
nus moet na de catalogus van 1635 hebben plaatsgehad, anders zou dit daarin voorgekomen zijn. De titel
dient in noot 194 te worden toegevoegd.
104 Armamentarium, 363, vermeldt het werk niet als 'donum D. Ioannis a Vierssen, I.U. Doctoris', zo-
als in cat. 1644, p. 70, wordt aangegeven. In het Register op schenkers wordt op p. 385 en n. 208 Johannes
a Vierssen alleen genoemd als schenker van een niet meer aanwezig historisch werk.
105 Zie hierboven, noot 83.
50
Alvorens daar wat nader op in te gaan moeten wij nog enkele opvallende schen-
kingen uit de periode 1644-1647 vermelden.[106] In 1645 werd ter nagedachtenis van
de in dat jaar overleden hoogleraar Cornelis Pijnacker het door Melchior Goldast
uitgegeven werk Monarchia S. Romani Imperii sive Tractatus de jurisdictione im-
periali (drie foliobanden; noot 1166) geschonken. In 1647 deed de oud-hoogleraar
Joachim Andreae - die reeds in 1626 een belangrijke schenking had gedaan[107] - een
nieuwe gift, bestaande uit de door Pompeius Limpius uitgegeven zeer omvangrijke
verzameling Repetitiones in varias iuris civilis leges (negen foliobanden, nr. 1078).
Een kleinere schenking uit datzelfde jaar die opmerking verdient betreft de eerste
editie (1644) van het latere standaardwerk van de Utrechter hoogleraar Antonius
Matthaeus [II], De criminibus ad lib. XLVII et XLVIII Dig. commentarius (noot 1183).
Wat nu de vermissingen bij de controle in 1648 betreft, volgens het Armamenta-
rium (p. 20) bleken van de juridische werken 26 titels in 32 banden te zijn verdwe-
nen; daaraan kunnen nog drie titels worden toegevoegd, die bij de controle niet als
vermist zijn aangegeven maar wèl verdwenen bleken te zijn.[108] Wij hebben hierbo-
ven al vermeld welke boeken van degene die in de catalogi van 1626, 1635 en 1644
voorkwamen[109] definitief vermist zijn gebleken en welke daarvan door andere
exemplaren vervangen zijn. Die vervangingen zijn niet alle direct in 1648 geschied.
Hun aantal - tien van de 29 - is niet groot vergeleken bij het aantal titels dat reeds
in 1648 en 1649 door instellingen en private personen geschonken is.
Van de instellingen[110] was voor de juridische boeken het Hof van Friesland ver-
Noten106 Als minder opvallend mogen hier genoemd worden twee schenkingen (door studenten bij hun pro-
motie in resp. 1644 en 1646) van eenzelfde werk van de Leuvense hoogleraar Antonius Perezius, Praelec-
tiones in Codicem. De eerste schenking - van de ed. Leuven 1642 - staat in Armamentarium als nr. [45] met
n. 1850 vermeld (vgl. ook p. 367 en n. 30); helaas is in Armamentarium op p. 353 verzuimd de in de cat.
1656 daaraan voorafgaande vermelding van de ed. Amsterdam 1645 - 'Antonii Perezii praelectiones in Co-
dic. et Inst. Amstelodami, 1645. Donum D. Nicolai Radbodi Doct.'; vgl. Armamentarium, 380 en n. 163
(waar echter als schenkingsjaar '1649?' wordt genoemd, terwijl de promotie in 1646 plaats vond, zie Post-
ma en Van Sluis, Auditorium G/1646.3) - ook af te drukken, waardoor 'Idem' bij nr. [45] in de lucht komt
te hangen. Speciale aandacht verdient nog een schenking met problemen betreffende de datering. Het be-
treft twee samengebonden edities: Johannes Borcholten, Commentaria in Pandectarum titulum de verbo-
rum obligationibus (Helmstedt 1595) en een gecombineerde ed. van twee canonistische leerboeken, J.P.
Lancelottus, Institutionum ad universum ius pontificium ... libri quatuor, en M.A. Cucchus, Institutionum
iuris canonici libri quatuor (Bazel 1566; hiervan ook een ex. in National Library of Scotland). Dit geheel
wordt - onvolledig - beschreven in Armamentarium, n. 1193, en er wordt naar verwezen in het schenkers-
register op p. 380: als schenker wordt genoemd Ausonius a Popma, burgemeester van IJlst, en als datum
1666. Dit laatste is in ieder geval onjuist; in het citaat in Armamentarium, n. 1193, staat duidelijk 1646. De
schenker wordt 'spectatiss. doctiss. vir' genoemd. Nu was er inderdaad een geleerde Ausonius a Popma uit
IJlst, auteur van een werk De ordine et usu judiciorum (Leeuwarden 1617), zie hieronder bij noot 140; deze
is echter in 1621 overleden. Was de schenker de gelijknamige zoon van diens oudste broer Sixtus?
107 Zie hierboven in de tekst vóór noot 44.
108 Zie Armamentarium, 363, de bij plank XXIII.2 tussen [ ... ] geplaatste nummers 7, 8 en 9.
109 Van de in de vorige alinea en in noot 106 genoemde na 1644 verworven werken lijkt alleen de editie
Amsterdam 1645 van Perezius' Praelectiones verloren te zijn gegaan.
110 Daartoe moge gemakshalve ook stadhouder Willem Frederik gerekend worden, zie Armamentari-
um, 27-28. Van het door hem ter beschikking gestelde bedrag werd slechts één juridisch boek (in twee ban-
den) gekocht: Matthias Berlichius, Conclusiones practicabiles (n. 1157). Tot de instellingen die in 1648 veel
boeken schonken behoorden ook de Gedeputeerde Staten; in hun schenking bevond zich echter slechts één
51
reweg de belangrijkste schenker; van het door het Hof beschikbaar gestelde geld
kocht de bibliothecaris een veertigtal juridische werken,[111] een indrukwekkende
verzameling waarop ik hieronder nog terugkom. Naast het Hof dient als instelling
het stadsbestuur van Harlingen genoemd te worden: het schonk werken van één
auteur, die vooral als canonist bekend staat: de Portugees Agostino Barbosa (noten
1053-1061).[112]
De aanzienlijkste giften[113] van private personen kwamen van mensen die een
hoog ambt hadden. De ontvanger-generaal Fredericus a Grovestins schonk twee
standaardwerken van middeleeuws geleerd recht: de commentaren van Jason de
Maino op Digesten en Codex (vijf foliobanden; noot 1081)[114] en die van Panormi-
tanus (Nicolaus de Tudeschis) op de Decretalen, cum annexis (eveneens vijf folio-
banden; noot 1084).[115] De curator en gedeputeerde Johannes a Nys gaf nieuwere
edities[116] van het Corpus iuris civilis glossatum en het Corpus iuris canonici glossa-
tum (samen negen foliobanden, noot 940 en noot 942). De meest interessante schen-
king was die van de curator en raadsheer Livius a Scheltinga; deze bestond, naast
Bertrand d'Argentré's commentaar op de Coutumes de Bretagne (noot 1153), uit
enkele werken op humanistisch-juridisch gebied. Twee daarvan betroffen het By-
Notenjuridisch werk: de Consilia van Baldus, zie hierboven noot 50. De mededeling in Armamentarium, n. 1011,
dat de Codex Fabrianus 'door Gs' geschonken is, berust op een vergissing; het was een geschenk van het
Hof, zoals op p. 374 terecht vermeld wordt (sign. 3367 R fol.).
111 Armamentarium, 28; het aantal wordt aldaar in noot 81 verantwoord door een lijst van 40 signatu-
ren. In het Register op schenkers van boeken vindt men (op p. 374-375) voor het jaar 1648 het Hof met een
lijst van 36 signaturen. Afgezien van het verschil in aantal - dat o.a. te verklaren is doordat op p. 28 de
schenkingen van vóór 1626 (zie hierboven vóór noot 25) ten onrechte zijn meegeteld - staan in beide lijs-
ten enige fouten terwijl er ook signaturen ontbreken. Ook de 'Concordantie signaturen - noten bij de ca-
taloguseditie' (voor de juridische signaturen p. 416-418) vertoont enkele gebreken (c.q. weglatingen). Voor
details zie hieronder in de noten.
112 Armamentarium, n. 1056, geeft een onjuiste identificatie. De in de catalogus vermelde titel heeft be-
trekking op het ex. 1734 R fol., dat door Armamentarium niet genoemd wordt, ook niet in de Concordan-
tie op p. 417. Het in n. 1056 noemen van '1732/3 R fol.' berust op een vergissing: 1732 R fol. heeft slechts
twee banden, waarvan de eerste de bij Armamentarium, n. 1057, vermelde pars prima en pars secunda en
de tweede de noch in de catalogus noch in Armamentarium vermelde pars tertia van De officio et potesta-
te Episcopi bevat; zie cat. 1713, p. 114 (vgl. cat. 1875, p. 1021).
113 Als kleinere giften mogen hier genoemd worden die van de griffier van het Hof Epeus Glinstra, be-
staande uit het commentaar van Matthaeus de Afflictis op de Libri feudorum (n. 1094), en van de burge-
meester van Leeuwarden Simon Simonides, die de Opera van Charles Dumoulin (Molinaeus) schonk (drie
foliobanden; n. 1154). Of de vermoede gift van Theodorus Saeckma ter nagedachtenis van zijn vader (de
Methodus van Vigelius, zie hierboven, noot 36) ook in 1648-1649 viel, is niet met zekerheid vast te stellen.
114 In Armamentarium, 28-29, wordt Grovestins alleen in een noot (p. 29 n. 87) genoemd als schenker
van 1712 R fol. (dat is Panormitanus, zie volgende noot), maar op p. 372 wordt daarnaast niet alleen 2440
R fol. vermeld (dat is de in n. 1081 genoemde ed. van Jason de Maino) maar ook een N.A. (niet meer aanwe-
zig boek) dat in noot 79 als een vermiste andere ed. van de werken van Jason (1599?) wordt beschreven.
Het is niet duidelijk uit welke bron deze beschrijving afkomstig is; deze ed. staat niet vermeld in de catalo-
gi van 1626, 1635 en 1644. Wat hiervan zij, het lijkt onwaarschijnlijk dat deze vermiste ed. ook door Gro-
vestins geschonken was zoals op p. 373 gesuggereerd wordt.
115 De annexa bestaan uit een verzameling van zijn consilia en een Thesaurus singularium in jure cano-
nico decisivorum; deze worden in de catalogi van 1656 en 1691-1694 (en in Armamentarium, n. 1084) niet
vermeld, wèl in cat. 1713 (p. 113) en cat. 1875 (p. 1018-1019).
116 Naast de hierboven na noot 24 reeds vermelde zestiende-eeuwse edities.
52
zantijnse recht: de zojuist verschenen Basilica-uitgave van C.A. Fabrotus (zeven fo-
liobanden; noot 970)[117] en Johannes Leunclavius, Juris graeco-romani tomi duo
(noot 1851); het derde was J.W. Freymonius, Symphonia juris utriusque chronologi-
ca (Armamentarium, p. 382 en noot 178).[118] Tenslotte schonk in 1649 de nieuw op-
getreden curator A.P. a Jongestall (sinds 1637 raadsheer in het Hof) een achttal juri-
dische werken van diverse pluimage: één bekend werk van het middeleeuwse geleer-
de recht, de Opera omnia van Bartholomaeus a Saliceto (vijf foliobanden; noot
1090), verder zeven werken van zestiende- en zeventiende-eeuwse (vooral Spaanse)
auteurs:[119] Vasquius (noot 1034), Covarruvias (noot 1089), Molina (noot 1156), Fon-
tanella (noot 1149), Surdus (noot 1050 en noot 1051) en Gilkenius (noot 1019).
De boeken die met het door het Hof van Friesland geschonken geld gekocht zijn,
verdienen nog enig nader commentaar. Zoals Engels reeds heeft opgemerkt,[120] be-
troffen de aankopen voor het grootste gedeelte uitgaven van rechtsgeleerde advie-
zen (consilia) en rechterlijke uitspraken (decisiones). In beide categorieën waren
deze werken uitsluitend van buitenlandse herkomst.
Voor de zeventien bundels met consilia moge hier worden volstaan met vermel-
ding van de op de titelbladen voorkomende namen van de auteurs met verwijzing
naar het nootnummer in het Armamentarium:[121] Bertazzoli (consultationes crimi-
nales, noot 1021; cons. civiles, noot 1022), Cothmannus (noot 1028), Cravetta (noot
1088),[122] Fachinaeus (noot 1025),[123] Goden (noot 1047),[124] Natta (noot 1020), Pa-
cianus (noot 1043), Parisius (noot 1095), de Praetis (noot 1039), Schurpf (noot
1027), Thomingius (noot 1030), Treutler en Schoepsius (noot 1031), Wamesius
(noot 1048 en noot 1049)[125] en Wesenbecius (noot 1023).[126] Een aparte vermelding
Noten117 De uitvoerige beschrijving van dit werk in de catalogus van 1656, herhaald in die van 1691-1694 (zij
beslaat in Armamentarium p. 177-194), is volkomen zinloos: de samensteller heeft eenvoudig de volledige
inhoudsopgave overgeschreven. De catalogi van 1713 (p. 102-103) en van 1875 (p. 1117) hebben die dan
ook niet overgenomen.
118 Dit werk wordt niet vermeld in de catalogi van 1656 en 1691-1694, wèl daarentegen in de cat. 1713
(p. 104) en de cat. 1875 (p. 864), beide met de naam van de schenker. Het ex. is echter thans niet meer te
vinden. Een ander werk van Freymonius, Elenchus auctorum qui in jure tam civili quam canonico claru-
erunt, dat in de cat. van 1691-1694 voorkomt (zie bij n. 1196) wordt in Armamentarium ook als niet aan-
wezig aangeduid; dit komt inderdaad in de cat. 1713 niet voor, maar wel in de cat. 1875 (p. 864). Het is ech-
ter thans evenmin te vinden als de Symphonia.
119 Vgl. naast de hierna geciteerde nootnummers ook Armamentarium, 375; daar dient de signatuur 2637
R fol. verbeterd te worden in 2647 R fol. (vgl. n. 1019, Gilkenius).
120 Engels, Franeker folianten, 21; in 'De Franeker academiebibliotheek', 274, had hij gesuggereerd dat
het Hof in 1648 ook doubletten had geschonken maar dat is terecht gekritiseerd in Armamentarium, 28 n.
82. Stein, 'Hoe Fries was Franeker?', 167, noemt de Decisiones-verzamelingen ten onrechte als een schen-
king van Gedeputeerde Staten.
121 In het 'Register op schenkers', Armamentarium, 374-375, worden alleen de huidige boeksignaturen
genoemd; via de 'Concordantie', in Armamentarium, 416-418, kan men de bijbehorende nootnummers
vinden.
122 Niet in Register op schenkers, niet in Armamentarium, 28 n. 81, niet in Index op auteurs.
123 Evenmin in Register en op p. 28 n. 81; het betreft een vervangingsexemplaar, vgl. hierboven, noot 54.
124 Armamentarium, 28 n. 81, geeft als signatuur abusievelijk 3060 R fol. i.p.v. 3066 R fol.
125 De identificatie in Armamentarium, n. 1048, is onjuist, zie hierboven, noot 65.
126 Vervangingsexemplaar, vgl. hierboven, noot 37.
53
verdient de grote verzamelbundel, uitgegeven door Laurentius Kirchovius, Consi-
lia sive responsa praestantissimorum Germaniae, Italiae, Galliae Hispaniaeque ju-
risconsultorum (twee foliobanden, noot 1040).
De twintig bundels met decisiones (en twee aanverwante geschriften) volgen hier
in een min of meer geografische classificatie. De Zuidelijke Nederlanden zijn verte-
genwoordigd door de bekende verzameling Decisiones van Paulus Christinaeus
(van Christijnen; noot 1151), in de catalogus voorafgegaan door diens Commenta-
ria in leges Mechlinienses (noot 1150), en door de bundel van Johannes Deckherus,
Dissertationes et Decisiones (noot 1033). Voor het huidige Frankrijk zijn er twee
verzamelingen betreffende het gerechtshof van de Dauphiné in Grenoble, die van
Franciscus Marcus (noot 1024) en van Guido Papa (Guy Pape; noot 1036), alsmede
één van het hof van Franche-Comté in Dole (Grivellus, noot 1130) en één van het
hof van Savoye, de Codex Fabrianus (van Antoine Favre; noot 1011).[127] In dit kader
kan voor Frankrijk ook genoemd worden het werk van de advocaat bij het Parle-
ment van Parijs, Antoine Mornac, Observationes in XXIV libros Digestorum et in IV
libros Codicis (noot [101]0). Wat Italië betreft wordt de hoofdrol vervuld door vijf
bundels uit het Koninkrijk Napels: één met uitspraken van de Curia archiepiscopa-
lis, van Riccius (noot 1147), en vier van diverse andere hoge gerechten, met name het
consilium Regni,[128] van Matthaeus de Afflictis (noot 1032), Vivius (n. 1041), Gram-
maticus en Capicius (n. 1145), alsmede Sanfelicius (n. 1146). Naast de Napolitaanse
gerechtshoven figureren het hof van Mantua met een werk van Surdus (n. 1052), de
Rota Romana (Duranus, noot 1026) en de Rotae van Florence en Lucca (Magonius,
noot 1042).[129] Tenslotte zijn er bundels van de hoogste gerechtshoven in Catalonië
(Fontanella, noot 1148), Aragon (De Sesse, noot 1038), Granada (Larrea, noot 1035)
en Portugal (de Gamma, noot 1037;[130] Valasco, noot 1144; Cabedo, noot 1131).
Het vermoeden ligt voor de hand, dat men bij deze aankopen uit het geld van het
Hof van Friesland vooral in een op de praktijk gerichte geest gehandeld heeft en dat
die mogelijk door de schenkers is ingegeven. Sommige van de aangeschafte edities
waren tamelijk recent, er zijn echter ook een aantal oudere bij, zelfs een viertal uit
het eind van de zestiende eeuw. Het is opvallend dat vijftien van de aangeschafte
werken niet in de catalogus van de bibliotheek van het Hof uit 1668 voorkomen
(twaalf consilia-bundels en drie decisiones-bundels).
In het Register op schenkers komt het Hof niet meer voor met jaartallen na 1648.
Toch is er nog één belangrijke schenking na dat jaar geweest: het betreft de Opera
omnia van Prosperus Farinaccius in tien foliobanden, alle met het stempel van het
Hof in goud (n. 1137). De laatste band heeft als jaar van uitgave 1651; de gift moet
dus na dat jaar hebben plaatsgehad, waarschijnlijk zelfs na 1656 want het werk
Noten127 Armamentarium, n. 1011, vermeldt abusievelijk dat dit werk door Gedeputeerde Staten geschonken
is, zie hierboven, noot 110.
128 Stein, 'Hoe Fries was Franeker?', 167, en Armamentarium, 31, spreken ten onrechte over de stad
Napels.
129 Dit laatste werk ontbreekt in het Register op schenkers en in Armamentarinm, 28 n. 81.
130 Vervangingsexemplaar, zie hierboven, noot 59.
54
komt in de dan verschenen catalogus niet voor. In de catalogus van 1691-1694 staat
slechts een zeer korte vermelding, zonder aanduiding betreffende de herkomst; in
die van 1713 (p. 109) daarentegen worden de onderdelen uitvoerig beschreven (er
zijn banden met consilia en banden met decisiones bij), met de uitdrukkelijke ver-
melding dat het een schenking van het Hof betreft.
Uit de periode vóór de catalogus van 1656 moeten nog enkele schenkingen stam-
men die niet met zekerheid als daterend van de jaren 1648 en 1649 kunnen worden
aangemerkt. De belangrijkste daarvan lijkt de gift van Laurentius Banck, buitenge-
woon hoogleraar sinds 1647; zij betrof een editie van de (theologische) Summa van
Antoninus Archiepiscopus Florentinus (n. 1152).[131] Van de overige schenkingen
vallen als nog aanwezig te vermelden die van een convoluut met werken van Mat-
thaeus de Afflictis, Capicius en Papa (n. 1046) en een werk van Faust ab Aschaffen-
burg (n. 1029); een werk van Rusdorp (noot 1849) is niet meer te traceren. Zonder
schenker vindt men in de catalogus van 1656 verder de nog aanwezige verzamelband
met de titel Status Romani Imperii (noot 1656)[132] en een intussen verdwenen exem-
plaar van Bachovius, Tractatus de actionibus, pignoribus et hypothecis (noot 1848).
De catalogi van 1656 en 1691-1694
Wij moeten nog even stilstaan bij de catalogus van 1656. In het Armamentarium
komen over de samenstelling ervan twee passages voor, die niet geheel hetzelfde
zeggen. Bij de technische beschrijving van deze catalogus (p. 49-50) wordt gezegd
dat hij werd 'gemaakt door' Gerardus Kaldenbach, die in 1650 was benoemd tot bi-
bliothecaris; bij de behandeling van diens bibliothecariaat staat dat 'onder Kalden-
bachs verantwoordelijkheid' een nieuwe standcatalogus verscheen 'die voor een
loon van 40 gulden was samengesteld door Mauritius Offenwald' (p. 24; vgl. ook p.
55). Het verschil is waarschijnlijk te verklaren door het gebruik van twee publica-
ties van Engels, die in 1982 alleen van samenstelling door Kaldenbach gesproken
had maar in 1985 een opdracht aan 'Dr. Mauritius Offenwald' om de catalogus sa-
men te stellen naar voren bracht.[133]
Engels besteedt verder geen aandacht aan 'Dr. Mauritius Offenwald'. Ik vraag
mij af of deze persoon niet te identificeren is met Philippus Mauritius Ottenwalti-
Noten131 Armamentarium, n. 1152, geeft geen oplossing voor het probleem dat de cat. een editie Florentiae
1563 vermeldt terwijl tegenwoordig alleen een ed. Bazel 151I aanwezig is (signatuur 1707 R fol.). De cat.
1713, p. 115, vermeldt het door Banck geschonken boek als een ed. 'Basil., apud Frob., 1563'; de cat. 1875,
p. 1018, noemt het als 'Basil., Froben, 1511'. Deze laatste beschrijving leidt tot identificatie met Adams A
1215 en Verzeichnis VD-16, A 2959; een andere Bazeler editie lijkt niet te hebben bestaan.
132 De iets uitvoeriger maar toch nog verkorte titel in Armamentarium, n. 1656, vermeldt evenmin als de
volledige titel de naam van de samensteller van deze in 1631 in Amsterdam uitgegeven bundel van voorna-
melijk niet-juridische werken. Na enig onderzoek is mij gebleken dat het gaat om een titeluitgave van het
tweede deel van het hierboven na noot 106 vermelde werk van Melchior Goldast, Monarchia S. Romani
Imperii, dat in 1612-1614 in Frankfurt is uitgegeven (Armamentarium, n. 1166; dl. 2 is van 1613). Dit werk
is op de Index geplaatst; vandaar waarschijnlijk deze anonieme heruitgave in Amsterdam.
133 Engels, 'Academiebibliotheek vóór 1700'(1982), 278; id., Franeker folianten (1985), 27.
55
us die op 18 juli 1646 in Franeker geïmmatriculeerd werd en op 10 februari 1657
daar tot doctor in de medicijnen promoveerde.[134] Dan zou de samensteller van de
catalogus van 1656 een Duits student in de medicijnen zijn geweest. Dat zou kun-
nen verklaren dat in ieder geval de beschrijving van de juridische boeken soms te
wensen overlaat.[135]
De catalogus van 1691-1694 wordt in het Armamentarium (p. 51-54) wat posi-
tiever beoordeeld dan die van 1656. Dat lijkt ook wat de juridische boeken betreft
wel terecht, maar neemt niet weg dat 1691-1694 op dat gebied toch veel gebreken
van 1656 heeft overgenomen. Wij zullen ons hieronder voornamelijk met een aan-
tal sinds 1656 nieuw verworven boeken bezighouden; van volledigheid kan daarbij
echter geen sprake zijn.
De edities van Romeinsrechtelijke teksten zijn met enkele humanistische uitga-
ven vermeerderd, twee uit de zestiende eeuw - een Haloander-editie (noot 944) en
een Russardus-editie (noot 945) van het Corpus juris civilis - en één uit de zeventien-
de eeuw, de editie van de Codex Theodosianus door Jacobus Gothofredus (noot 947).
Daarnaast valt op te merken de aanwezigheid van de Bibliotheca iuris canonici vete-
ris van Voellus en Justellus (noot 971). Geschriften over het canonieke recht waren
inmiddels relatief talrijk geworden: naast nieuwere werken (noten 1070, 1165, 1168,
1174, 1184 en 1195) is opvallend de schenking in 1678 door de theologische hoogle-
raar Johannes a Marck van de Opera van de laat-middeleeuwse canonist Felinus
Sandeus (noot 1085). Waarschijnlijk ter gelegenheid van een promotie worden in
1658/1659 nog twee middeleeuwse werken van geleerd recht geschonken: een twee-
de exemplaar van het Speculum iuris van Durandus (noot 1110) en een vervanging-
sexemplaar van de Summa van Azo (noot 1112).[136] Veel geschenken van juridische
hoogleraren zijn er niet: in 1680 geeft Gerard Noodt twee delen van de Rationalia
van Antonius Faber (noot 1012; vgl. hierboven, noot 61) en in hetzelfde jaar schenkt
Sebastiaan Schelkens de Thesaurus juris van Arnoldus de Reyger (noot 1136).[137]
De andere aanwinsten op het gebied van het geleerde recht en het praktijkrecht
in verschillende Europese landen kunnen wij hier niet verder specificeren: het zijn
Noten134 Zie Fockema Andreae en Meijer, Album studiosorum, nr. 4492, en Meijer, Album promotorum, 35.
In de jaren 1648-1649 disputeerde hij zesmaal onder Professor Johannes Antonides van der Linden en in
1653 en 1655 tweemaal onder Professor Philippus Matthaeus Senior, steeds in de medicijnen; uit 1655 zijn
twee carmina van hem bekend. De details kan men via het register van Postma en Van Sluis, Auditorium,
vinden. Hij was afkomstig uit Hanau.
135 Naast hetgeen hierboven in noot 25 gesignaleerd is noem ik hier nog een geval waarin een fout in de
catalogus van 1656 tot verwarring in Armamentarium geleid heeft, nl. bij Armamentarium, n. 1180 en n.
1853: de slechte beschrijving in de cat. van 1656 (weglating van de naam van Hunnius) heeft gemaakt dat
Armamentarium, n. 1853, het beschreven boek als niet aanwezig aanduidt terwijl het niet iets anders kan
zijn dan het bij Armamentarium, n. 1180, uit de cat. van 1691-1694 geïdentificeerde werk van Hunnius, dat
met de signatuur 2456 R nog deel uitmaakt van de bibliotheek van Tresoar. Op de ondeskundigheid van de
samensteller van de catalogus van 1656 is hierboven reeds gewezen in noot 117.
136 Vgl. hierboven, noot 41.
137 De auteur is een Zuid-Nederlander uit Glabbeek (Brabant) die, om geloofsredenen uitgeweken, een
carrière in Duitsland gemaakt heeft; voor details over zijn leven en werk zie Feenstra, 'Stadtrecht von
Friedrichstadt', 248 en n. 7.
56
zowel zestiende- als zeventiende-eeuwse uitgaven van commentaren en monogra-
fieën enerzijds en consilia en decisiones anderzijds; enkele van de eerstgenoemde ca-
tegorie zijn specifiek humanistisch en geleerd, de meeste echter toch ook op de
praktijk gericht.
Het is moeilijk om in al deze aanwinsten een duidelijk veranderend perspectief
van de Franeker juridische collectie in de tweede helft van de zeventiende eeuw te
zien. De toevalsfactor lijkt een grote rol te spelen.
Bij één veel gebruikt naslagwerk moet nog enig commentaar geplaatst worden
vanwege minder gelukkige identificaties in het Armamentarium; het betreft het
Lexicon iuridicum op naam van Johannes Calvinus (noot 1018). Allereerst dient
rechtgezet te worden dat het hier niet de bekende Franse theoloog Johannes Cal-
vijn betreft, maar de Duitse jurist Johannes Kahl, die van 1595 tot 1614 hoogleraar
in Heidelberg was (hij heeft in dit Lexicon overigens veel teksten van zestiende-
eeuwse juristen overgenomen). De catalogus van 1691-1694 vermeldt een editie
Genève 1665; in Armamentarium, noot 1018, wordt zonder verdere uitleg alleen
een nog aanwezige editie Genève 1689 vermeld. Raadpleging van de Catalogus 1713
(p. 104) leert dat zich toen in de bibliotheek wel degelijk een editie Genève 1665 be-
vond; zij wordt aangeduid als een geschenk van Ivo Rinsma, 'J.U.D.'(hetgeen een
schenking ter gelegenheid van diens promotie tot juris utriusque doctor suggereert).
Ivo Rinsma blijkt in 1665 gepromoveerd te zijn;[138] hij zal een pas verschenen uitga-
ve geschonken hebben. Dit exemplaar is waarschijnlijk na 1713 weggeraakt en ver-
vangen door de editie Genève 1689, die in de Systematische catalogus 1875 (p. 1057)
niet geheel terecht als een geschenk van Ivo Rinsma aangeduid wordt.[139]
Onder de aanwinsten in de periode tussen 1656 en 1691 bevonden zich ook en-
kele werken van Nederlandse juristen. Naast de Opera omnia van Peckius in een
editie van 1647 (noot 1120) zijn te noemen: De iure belli ac pacis van Hugo de Groot
(noot 1172) en de Opera van Fredericus a Sande, in 1658 postuum uitgegeven sa-
men met twee traktaten van Cornelius Neostadius - van Nieuwstad - (noot 1189).
De meeste aandacht verdient in dit verband wellicht een werk van een Fries
auteur, Ausonius Popma, De ordine et usu iudiciorum libri tres, Leeuwarden 1617
(noot 1194). Helaas is niet vast te stellen of dat ook in 1646 door schenking van een
gelijknamig familielid van deze in 1621 overleden geleerde[140] in de bibliotheek ge-
komen is zoals een werk van Borcholten, samengebonden met twee canonistische
leerboeken, dat in zijn bezit was.[141]
Noten138 Meijer, Album promotorum, 40.
139 Dit zal geïnspireerd zijn door de cat. 1713, die men in 1875 vaak gebruikt heeft; het boek zelf bevat
geen inscriptie of oorkonde betreffende schenking. In het supplement op de cat. 1713, dat van 1749 dateert,
wordt nog een ed. Frankfort 1683 vermeld, die in de achttiende eeuw geschonken is door Th.M. van Boe-
lens; dat ex. is blijkbaar tussen 1749 en 1875 afgestoten of weggeraakt.
140 Hij is - ook in het buitenland - vooral als classicus bekend, zie Eisenhart in Allgemeine Deutsche Bio-
graphie, dl. 26 (Leipzig 1888), 416-418, voornamelijk gebaseerd op het Biographisch woordenboek van Van
der Aa. Op enkele aspecten van zijn leven en zijn (juridisch) werk hoop ik binnenkort terug te komen.
141 Zie hierboven, noot 106.
57
Slotbeschouwing
Wanneer men de hierboven geschetste ontwikkelingen in Franeker in de periode
tussen de catalogus van 1635 en die van 1691-1694 overziet en deze wil vergelijken
met de ontwikkelingen van de bibliotheken van de Universiteit Leiden en van het
Hof van Friesland staat men voor de moeilijkheid dat voor deze laatste twee alleen
over kortere periodes gegevens beschikbaar zijn (Leiden 1636-1674, Hof 1634-1668).
Zuiver getalsmatige vergelijking van de hierboven in de inleiding vermelde aan-
tallen boektitels geeft aan dat Franeker in 1691-1694 ongeveer 166% meer had dan
in 1635, terwijl het Hof in 1668 een groei van ongeveer 52% en Leiden in 1674 een
van ongeveer 26% laat zien. Neemt men de groei in Franeker alleen tot de catalo-
gus van 1656 in beschouwing, dan blijkt er een toename van 87% te zijn; tussen
1656 en 1691-1694 is er dan een groei van ongeveer 24%. Zeer in het algemeen ge-
sproken lijkt de ontwikkeling in Franeker gunstig in vergelijking met die in Leiden
en bij het Hof.
Bij een voorzichtige poging tot kwalitatieve vergelijking[142] op grond van de hier-
boven vermelde Franeker titels wordt deze gunstige indruk bevestigd. Franeker
lijkt relatief meer titels te hebben die niet in Leiden en bij het Hof voorkomen dan
in de voorafgaande periode. Opvallend is dit bijv. op het gebied van het canonieke
recht. Anderzijds kunnen er minder werken van enig belang genoemd worden die
wèl elders maar niet in Franeker verworven zijn. Toch lijken er geen essentiële kwa-
litatieve veranderingen in het karakter van de Franeker juridische collectie - zoals
dat hierboven voor de periode rond 1635 geschetst is - te hebben plaatsgevonden.
Een nieuw vergelijkingsobject zou men voor het einde van de zeventiende eeuw
kunnen vinden in de bibliotheek van de Hogeschool van Steinfurt, een instelling die
in 1588 - kort na de Franeker universiteit - door de graaf van Bentheim als een cal-
vinistisch opleidingscentrum - ook voor juristen - is opgericht en die ook in het jaar
1811 is opgeheven. Haar juridische collectie is nadien eveneens vrijwel volledig bij-
eengebleven, te weten in de bibliotheek van haar nog bestaande rechtsopvolger, het
Gymnasium Arnoldinum in Burgsteinfurt. Onlangs is aan deze collectie een studie
gewijd die weliswaar niet van oude catalogi uitgaat maar toch een beeld van haar ver-
moedelijke samenstelling in de zeventiende eeuw geeft.[143] Een opmerkelijk aspect is
daar dat in 1688 aan de Hogeschool de volledige bibliotheek van een van de meest
succesvolle Steinfurter juridische hoogleraren, Johann Winand Pagenstecher, nage-
laten is, bestaande uit 574 banden. Het daardoor sterk vergrote juridische bestand
van de Steinfurter bibliotheek vertoont qua karakter veel overeenkomst met dat van
de Franeker juridische collectie. Eén opmerking uit de genoemde studie over Stein-
furt moge ik hier citeren: 'Wie die damaligen Schul- und Universitätsbibliotheken
war auch die Steinfurter Bibliothek keine Gebrauchsbibliothek im heutigen Sinne.
Noten142 Ik moet er van afzien hier verdere voorbeelden en details te geven zoals ik hierboven bij de vergelij-
king rond 1635 gedaan heb
143 Hattenhauer, 'Bibliotheksgeschichte als Rechtsgeschichte' (het hieronder volgende citaat op p. 74);
vgl. ook Feenstra, 'Der juristische Unterricht', 48.
58
Weder Professoren noch Studenten dürften sie in grösserem Umfang genutzt ha-
ben.' Dat zou naar mijn mening ook voor het juridisch gedeelte van de Franeker bi-
bliotheek aan het einde van de zeventiende eeuw gezegd kunnen worden.
Wat men blijft missen in Franeker zijn werken van de juridische hoogleraren van
de eigen universiteit. De bekendste daarvan zijn in de periode na 1635 Johannes Ja-
cobus Wissenbach (hoogleraar van 1640 tot 1665) en zijn opvolger Ulrik Huber
(hoogleraar - in de rechten - van 1665 tot 1679 en van 1682 tot 1694). Beiden blij-
ken overigens ook geen schenkers van boeken te zijn geweest. Eerst na Hubers dood
schenkt zijn zoon en opvolger Zacharias Huber (hoogleraar van 1694 tot 1716; daar-
59
na raadsheer in het Hof) een aantal werken van zijn vader, waarschijnlijk pas in het
begin van de achttiende eeuw.[144]
Van zeventiende-eeuwse juridische hoogleraren aan andere Nederlandse univer-
siteiten treft men in Franeker overigens vóór 1691-1694 ook bijna geen werken aan
(een uitzondering vormt Antonius Matthaeus II uit Utrecht). Zo mist men met
name het Instituten-commentaar van Arnold Vinnius (Leids hoogleraar van 1633
tot 1657), een veel geciteerd werk dat vóór 1690 al een zevental binnen- en buiten-
landse drukken gekend heeft.[145]
Van veranderingen in de hier geschetste situatie sinds het begin van de achttien-
de eeuw treft men al enige sporen aan in de hierboven reeds vaak geciteerde catalo-
gus van 1713. De eindredactie daarvan zal waarschijnlijk berust hebben bij degene
die van eind 1712 tot 1717 bibliothecaris was: Gothofredus Adama.[146] Deze was bij
zijn aanstelling zowel doctor in de rechten als candidaat in de theologie (in 1717
werd hij predikant).[147] Het is verleidelijk de goede beschrijving van de juridische
werken in de genoemde catalogus in verband te brengen met zijn opleiding; of deze
veronderstelling juist is, is niet geheel zeker.[148] Wat hiervan zij, de catalogus van
1713 is ongetwijfeld van betere kwaliteit dan al zijn voorgangers. Met de latere sup-
plementen is hij een belangrijke bron geweest voor de Systematische catalogus der
Provinciale Bibliotheek van Friesland uit de tweede helft van de negentiende eeuw,[149]
die helaas in het Armamentarium niet rechtstreeks gebruikt is.[150]
Noten
144 Zie de cat. 1713, p. 145-146; hij schenkt dan ook twee delen van een werk van zichzelf (volgens de
Continuatio van 1749, p. 26, heeft hij twee verdere eigen werken geschonken na zijn aftreden als hoogle-
raar). Uit de cat. 1713 blijkt dat in deze periode na 1694 ook de hoogleraar Anton Schulting nog een inte-
ressante schenking deed, nl. van de uitgave van de Capitularia regum Francorum door Stephanus Baluzius
(Parijs 1677, twee foliobanden). Na 1713 waren de hoogleraren Westenberg, Heineccius, Balck, Trotz en
Wigeri nog belangrijke donateurs.
145 Voor de vaak naast Vinnius genoemde andere veel geciteerde Leidse hoogleraar, Johannes Voet, was
het nog te vroeg om in de Franeker bibliotheek van 1691-1694 vertegenwoordigd te zijn. Diens eveneens
zeer succesvolle Commentarius ad Pandectas verscheen pas in 1698-1704; het werd echter wel reeds vóór
1713 aan de bibliotheek geschonken door Theodorus Mauritius van Boelens (cat. 1713, p. 110), die ook na
1713 nog vele belangrijke schenkingen zou doen (zie de Continuatio). Na 1713 zijn het Instituten-com-
mentaar en enkele andere geschriften van Vinnius wèl in Franeker aanwezig (zie eveneens de Continuatio).
146 Zie Van Nienes e.a., Archieven Franeker, 68 en 328. Hij is op 21 dec. 1712 aangesteld door de Staten
van Friesland, zie - in Tresoar - Archief van de Senaat, nr. 13: Adversaria, p. 318-319.
147 Voor zijn promotie in de rechten op 18 mei 1703 zie Meijer, Album promotorum, P. 77; zijn disputa-
tio inauguralis wordt vermeld in Postma en Van Sluis, Auditorium, G/1703.3. Hij promoveerde bij Schul-
ting, onder wie hij een oefendisputatie hield op 27 jan. 1703 (Postma en Van Sluis, Auditorium, 105/1703.2)
148 Volgens Uffenbach, die op 24 april 1710 de Franeker universiteitsbibliotheek bezichtigde, was toen
al een nieuwe catalogus in bewerking, zie Engels, Franeker folianten, 29. Adama's voorganger Coler was
toen nog bibliothecaris. Zou Adama reeds voor zijn aanstelling met werkzaamheden in de bibliotheek be-
last geweest zijn?
149 De Franeker Universiteitsbibliotheek is sinds 1852 een bestanddeel van de Provinciale Bibliotheek
van Friesland, die op haar beurt sinds 2002 een bestanddeel vormt van Tresoar.
150 Aan het slot van deze bijdrage past een bijzonder woord van dank aan Dr. Jacob van Sluis, die mij
in zijn hoedanigheid van conservator van de oude drukken van Tresoar ontelbare malen behulpzaam is ge-
weest door het beantwoorden van vragen en het verschaffen van documentatiemateriaal en die uiteindelijk
mijn tekst na kritische beoordeling op vele punten verbeterd heeft.
60
Literatuur
Adams, H.M., Catalogue of books printed on the continent of Europe, 1501-1600, in Cambridge
libraries, 2 dln (Cambridge 1967).
Ahsmann, Margreet J.A.M., Collegia en colleges: juridisch onderwijs aan de Leidse Universiteit
1575-1630, in het bijzonder het disputeren [=Rechtshistorische Studies, Nieuwe Reeks, 1]
(Groningen 1990).
Ahsmann, Margreet, 'De juridische faculteit te Franeker 1585-1635. Een studie over de profes-
soren en hun onderwijs, met lijsten van verdedigde disputaties', Tijdschrift voor Rechtsgeschie-
denis 54 (1986) 3-72.
Ahsmann, Margreet, 'De jurist en zijn bibliotheek: Nederlandse veilingcatalogi 1599-1800', in:
A.M.J.A. Berkvens en A.Fl. Gehlen (red.), 'Tot beter directie van de saken van justiciën'. Han-
delingen van het XIIe Belgisch-Nederlands rechtshistorisch congres, Rijksuniversiteit Maas-
tricht 20-21 november 1992 (Antwerpen-Apeldoorn 1994) 67-87. Reprint in: Miscellanea Do-
menico Maffei dicata, dl. Iv (Goldbach 1995) 581-602.
Allgemeine Deutsche Biooaphie, hrsg. von der Historischen Commission der Bayerischen Akade-
mie der Wissenschaften (Leipzig 1875-1912).
Armamentarium, zie: Wierda
Baudrier, [H. en J.], Bibliographie lyonnaise, 12 dln. (Lyon-Paris 1895-1921).
Bertius, Petrus, Nomenclator. The first printed catalogue of Leiden University Library (1595). A
facsimile edition with an introduction by R. Breugelmans and an authors' index composed by
Jan Just Witkam (Leiden 1995).
Boeles, W.B.S., Frieslands Hoogeschool en het Rijks Athenaeum te Franeker, 2 dln. (Leeuwar-
den 1878-1889).
Breuker, Ph.H., 'Learboeken op Akademy en Latynske skoallen yn Fryslân (1585-1685)', in:
G.Th. Jensma, F.R.H. Smit en F. Westra (red.), Universiteit te Franeker 1585-1811. Bijdragen
tot de geschiedenis van de Friese hogeschool (Leeuwarden 1985) 438-451.
Catalogi duo instructissimae bibliothecae quae est in suprema Frisiorum Curia ... Facsimile-uit-
gave van de catalogus 1776 van de bibliotheek van het Hof van Friesland. Met een inleiding
van R. Feenstra (Leeuwarden 1999).
Catalogus librorum Bibliothecae publicae quae est in ... Academia Franequerana (Franeker 1713).
Cat. 1875, zie: Systematische catalogus.
Colli, Gaetano, Per una bibliografia dei trattati giuridici pubblicati nel XVI secolo. [1:] Indici dei
Tractatus universi iuris (Milano 1994); II: Bibliografia delle raccolte. Indici dei trattati non
compresi nei Tractatus universi iuris (Roma 2003).
Engels, M.H.H., 'De Franeker Academiebibliotheek 1626-1644', in: G.Th. Jensma, F.R.H. Smit
en F. Westra (red.), Universiteit te Franeker 1585-1811. Bijdragen tot de geschiedenis van de
Friese hogeschool (Leeuwarden 1985) 161-176.
Engels, M.H.H., 'De Franeker Academiebibliotheek vóór 1700', in: Ph.H. Breuker en Michael
Zeeman (red.), Freonen om ds. J.J. Kalma hinne (Leeuwarden 1982) 266-284.
Engels, M.H.H., 'Bibliothecaris Amama aan curator Saeckma over de Franeker universiteitsbi-
bliotheek', De Vrije Fries 63 (1983) 34-44.
Engels, M.H.H., De bibliotheek van het Hof van Friesland vooral in de tijd van raadsheer-pre-
sident Johannes Saeckma. Met een uitgave van de catalogus van 1634 ([Eigen uitgave] Leeu-
warden 1999).
Engels, M.H.H., 'De eerste catalogus van de Franeker academiebibliotheek', in: Gentiana. Li-
ber amicorum door het personeel van de Provinciale en Buma Bibliotheek aangeboden aan
J.J.M. van Gent [ ... ].[eigen uitgave](Leeuwarden 1984),33-35-
61
Engels, M.H.H., Franeker folianten: Frieslands universiteitsbibliotheek 1585-1713. Historische
schets bij een tentoonstelling in museum 't Coopmanshûs te Franeker ter herdenking van de
stichting in 1585 van de voormalige universiteit van Friesland (Franeker 1985).
Engels, M.H.H., Oceanus iuris en Vigelius' Methodus in de academiebibliotheek Franeker. Ge-
schenken van Johannes Saeckma en anderen ([Eigen uitgave] Leeuwarden 2000).
Feenstra, R., Bibliografie van hoogleraren in de rechten aan de Franeker Universiteit tot 1811
[=Geschiedenis der Nederlandsche rechtswetenschap, VII, afl. 3] (Amsterdam 2003). [=BGNR
Franeker].
Feenstra, R., 'Ouvrages de droit romain dans les catalogues des anciens Pays-Bas septentrionaux
(XIIIe-XVIe siècle)', Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 28 (1960) 439-513 (register 513-530).
Feenstra, R., 'Les ouvrages de droit dans le plus ancien catalogue de la bibliothèque de l'Univer-
sité de Leyde (1595)', Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 75 (2007) 241-258.
Feenstra, Robert, 'Das Stadtrecht von Friedrichstadt und seine niederländischen Quellen', in:
Gerhard Köbler en Hermann Nehlsen (red.), Wirkungen europäischer Rechtskultur. Fest-
schrift für Karl Kroeschell zum 70. Geburtstag (München 1997) 233-257.
Feenstra, Robert, 'Der juristische Unterricht in Steinfurt im 17. Jahrhundert und die an nie-
derländische Universitäten berufenen Steinfurter Professoren der Rechte, mit einem besonde-
ren Beitrag über A.A. Pagenstecher', in: H. Holzhauer en R. Toellner (red.), Symposion 400
Jahre Hohe Schule Steinfurt, 18. und 19. 09. 1988, Schloß Burgsteinfurt [=Steinfurter Schrif-
ten, 17] (Steinfurt 1991) 36-73.
Feenstra, R., 'Bibliotheca frisica juridica. Bio-bibliografische notities over enkele weinig beken-
de Friese juristen', Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis 75 (2007) 125-137.
Fockema Andreae, S.J., en Th.J. Meijer, Album studiosorum Academiae Franekerensis (1585
1811, 1816-1844), I: Naamlijst der studenten (Franeker 1968).
- Hattenhauer, Christian, 'Bibliotheksgeschichte als Rechtsgeschichte. Die Bibliotheca juridica
der Hohen Schule Steinfurt', Westfälische Zeitschrift 154 (2004) 71-104.
Hulshoff Pol, E., 'The Library', in: Th.H. Lunsingh Scheurleer en G.H.M. Posthumus Meyjes
(red.), Leiden University in the seventeenth century. An exchange of learning (Leiden 1975)
395-459 (ook afzonderlijk uitgegeven onder de titel 'The first century of Leiden University Li-
brary').
Incunabula in Dutch Libraries. A census of fifteenth-century printed books in Dutch public col-
lections, 2 dln. (Nieuwkoop 1983).
Jensma, G.Th., 'Uit het huis van Arcerius. Acht 'artes'-studenten en hun opvattingen over we-
tenschap en maatschappij, 1589-1639', in: G.Th. Jensma, F.R.H. Smit en F. Westra (red.), Uni-
versiteit te Franeker 1585-1811. Bijdragen tot de geschiedenis van de Friese hogeschool (Leeu-
warden 1985) 452-469.
Meijer, Th.J., Album promotorum Academiae Franekerensis (1591-1811) (Franeker 1972).
Molhuysen, P.C., Bronnen tot de geschiedenis der Leidsche Universiteit, dl. 11 [=Rijks Geschied-
kundige Publicatiën, 29] ('s-Gravenhage 1916).
National Library of Scotland. A short-title catalogue of foreign books printed up to 1600 (Edin-
burgh 1970).
Nienes, A.P. van, J. Rinzema, M. Offringa, P.A.J. van den Berg e.a., De archieven van de Uni-
versiteit te Franeker 1585-1812 (Leeuwarden 1985)
Postma, F., en J. van Sluis, Auditorium Academiae Franekerensis. Bibliographie der Reden, Dis-
putationen und Gelegenheitsdruckwerke der Universität und des Athenaeums in Franeker
1585-1843 (Leeuwarden 1995).
Stein, Robert, 'Hoe Fries was Franeker? Verkennend onderzoek naar de betekenis van de Fra-
62
neker Akademie', in: Rolf H. Bremmer Jr., Lammert G. Jansma en Piet Visser (red.), Speculum
Frisicum. Stúdzjes oanbean oan Philippus H. Breuker (Leeuwarden 2001) 157-171.
Sybrandy, Sybren, Libben en wurk fan Aegidius Radaeus, de eerste printer fan de akademy te
Frjentsjer (Ljouwert 2005).
Systematische catalogus der Provinciale Bibliotheek van Friesland. Derde gedeelte: Rechtsge-
leerdheid (Leeuwarden 1875) (=cat. 1875).
Valkema Blouw, P., Typographia Batava 1541-1600. Repertorium van boeken gedrukt in Ne-
derland tussen 1541 en 1600 (2 dln .; Nieuwkoop 1998).
Verzeichnis der im deutschen Sprachbereich erschienenen Drucke des XVI. Jahrhunderts. VD-16,
25 dln. (Stuttgart 1983-2000).
Wierda, L.S., Armamentarium totius sapientiae. Een arsenaal van alle wetenschap. De Franeker
academiebibliotheek in de zeventiende eeuw (Leeuwarden 2005).
Register
Namen van auteurs van wie geen enkel werk in de Franeker catalogi voorkomt zijn in cursief gezet
Abbas antiquus na n. 70
Albericus de Rosate vóór n. 5o, n. 70
Alciatus, Andreas n. 31
Alexander Tartagnus na n. 79
Alterius, Marius n. 99
Althusius, Joannes n. 104
Alvarottus, Jacobus vóór n. 70
Andreas de Isernia vóór n. 70
Angelus Aretinus na n. 79
Anglobermaeus, Pyrrhus vóór n. 72
Antonius Archiepiscopus Florentinus n. 131
Argentraeus (d'Argentré), Bertrandus vóór n. 72, na n. 116
Augustinus, Antonius n. 81
Azo n. 41, n. 98, n. 136
Bachovius, Reinhardus na n. 66, na n. 99, na n. 132
Balduinus, Franciscus na n. 73
Baldus n. 32, n. 50
Baluzius, Stephanus n. 143
Barbosa, Agostino n. 112
Baro, Eginarius n. 60
Bartholomaeus a Saliceto na n. 118
Bartholomaeus de Chaimis n. 40
Bartolus na n. 44
Basilica n. 67, n. 76, n. 117
Basius, Johannes na n. 72, n. 85
Bellonus, Paulus na n. 67
Berlichius, Matthias n. 110
Bertalozzi, Bartholomaeus na n. 121
Bodin, Jean na n. 43, na n. 76
Boëtius Epo n. 87
Bolognetus, Johannes n. 32
Borcholten, Johannes na n. 99, na n. 103, n. 106
Bouricius, Jacobus na n. 72, n. 84, na n. 87
Brederodius, Petrus Cornelii na n. 72
Brissonius, Barnabas n. 43, na n. 63, na n. 99
Bronchorst, Everardus na n. 72
Budaeus, Gulielmus na n. 43
Buis, Paulus na n. 95
Burgundus, Nicolaus na n. 82
Butrigarius, Jacobus vóór n. 70
Cabedo, Georgius de na n. 130
Caevallos, Hieronymus de n. 56
Calvinus (Kahl), Johannes vóór n. 138
Capicius, Antonius na n. 128, na n. 131
Capitularia regum Francorum n. 143
Cephalus, Joannes n. 102
Chassenaeo, Bartholomaeus a na n. 67
Choppinus, Renatus vóór n. 72
Christinaeus, Paulus n. 72, n. 82, na n. 82, n. 83, vóór n. 127
Cinus vóór n. 50, n. 103
Clarus, Julius n. 35
Codex Fabrianus (van Antonius Faber) n. 110, n. 127
Codex Theodosianus vóór n. 44, vóór n. 136
Connanus, Franciscus vóór n. 44
Consilia feudalia, zie Variorum consilia feudalia
Consilia praestantissimorum jurisconsultorum na n. 126
Corasius, Johannes na n. 81
Coren, Jacobus na n. 82
Corpus iuris canonici glossatum na n. 24, vóór n. 38, na n. 40, na n. 116
Corpus iuris civilis (zonder Glosse, edd. Haloander en Russardus) vóór n. 136
Corpus iuris civilis glossatum na n. 24, na n. 116
Cothmannus, Ernestus na n. 121
Covarruvias, Didacus na n. 31, na n. 119
Cravetta, Aymo n. 122
Cruceus, Johannes n. 26, n. 68
Cucchus, M.A. n. 106
Cujacius, Jacobus na n. 25, n. 67, n. 76
Cumanus, zie Raphael Cumanus
Curtius, Jacobus na n. 82
Dauth, Johannes na n. 64
Decius, Philippus na n. 51, na n. 68
Deckherus, Johannes na n. 82, n. 83, vóór n. 127
64
Decretales n. 38
Decretum na n. 38, n. 40
Digesten (Torelli-editie) n. 69
Donellus, Hugo n. 45
Duarenus, Franciscus na n. 29
Duranus, Paulus na n. 128
Everardi, Nicolaus na n. 82
Eysinga, Tjallingus ab na n. 87
Faber, Antonius n. 61 en 62, n. 11O, vóór n. 137, zie ook Codex Fabrianus
Faber, Johannes zie Johannes Faber
Faber, Petrus na n. 26.
Faber, Timaeus n. 89
Fabrotus, Carolus Annibal n. 117
Fachinaeus, Andreas n. 53 en 54, n. 64, n. 123
Farinacius, Prosperus n. 81, vóór n. 131
Faust ab Aschaffenburg, Maximilianus na n. 131
Felinus Sandaeus n. 80, vóór n. 136
Fontanella, Petrus na n. 119, na n. 129
Franciscus de Accoltis na n. 79
Freymonius, Johannes Wolfgang n. 118
Fulgosius, zie Raphael Fulgosius
Gaill, Andreas na n. 66
Gamma, Antonius de n. 59, n. 130
Gilkenius, Petrus n. 72, n. 82, na n. 119
Giphanius, Obertus na n. 72, n. 82
Gobler, Justinus n. 42
Goden, Henning n. 124
Goldast, Melchior na n. 106, n. 132
Gomezius, Antonius vóór n. 56
Gonzalez, Hieronymus n. 99
Gothofredus, Jacobus vóór n. 136
Grammaticus, Thomas na n. 128
Grassus, Michael vóór n. 56
Gregorius Tholosanus, Petrus na n. 3I
Grivellus, Johannes vóór n. 127
Groot, Hugo de na n. 72, n. 82, na n. 82, n. 83, vóór n. 140
Gudelinus, Petrus na n. 82, n. 83, n. 105
Guido de Baysio na n. 70
Guilelmus Durandus na n. 26, vóór n. 136
Gylmannus, Adrianus n. 103
Harmenopulus n. 73
Hartmanni ab Eppingen, Hartmannus n. 53, n. 64, n. 77
Herbaius, Thomas na n. 95
Heroldus, Basilius Johannes na n. 73
Hervetus, Gentianus n. 67, n. 76
Hopperus, Joachim n. 84, n. 86
Hostiensis na n. 70
Hotomanus, Franciscus n. 51, na n. 62, na n. 99
Huber, Ulricus vóór n. 143
Hugolinus n. 98
Hunnius, Helfridus Ulricus n. 135
Imperiales constitutiones ex interpr. Herveti et Cujacii n. 67
Innocentins (IV) na n. 70
Instituten van Justinianus (ed. princeps) vóór n. 69
Iurisdictione imperiali et potestate ecclesiastica, De - n. 42
Jason de Maino n. 80, n. 114
Johannes Faber vóór n. 70
Johannes de Imola na n. 79
Johannes Petrus de Ferrariis vóór n. 70
Justellus, Henricus vóór n. 136
Kirchovius, Laurentius na n. 126
Labbaeus, Carolus n. 73
Lancelottus, J.P. n. 106
Larrea, Johannes Baptista na n. 129
Leo, Aloysius de n. 57
Leoninus, Elbertus vóór n. 65, na n. 68, na n. 77
Lessius, Leonardus na n. 65, na n. 76
Leunclavius, Johannes na n. 98, na n. 117
Lex Frisionum n. 93
Liber Sextus na n. 38, n. 40
Limpius, Pompeius na n. 107
Lindenbrogius, Fridericus na n. 73
Linglois, Petrus Franciscus na n. 67, n. 76
Loffredus, Sigismundus n. 55, na n. 68, na n. 77
Lucas de Penna vóór n. 50, na n. 68, n. 75
Lycklama a Nyeholt, Marcus na n. 95
65
Magonius, Hieronymus n. 129
Mantica, Franciscus vóór n. 52
Mascardus, Josephus n. 30, n. 52
Masuerius, Johannes vóór n. 72
Matthaeus de Afflictis n. 113, na n. 128, na n. 131
Matthaeus, Antonius (II) na n. 107, vóór n. 145
Maynardus, Gerardus n. 54, na n. 62
Menochius, Jacobus n. 25
Molina, Ludovicus de na n. 81, na n. 119
Molinaeus, Carolus na n. 27, n. 113
Montanus, Paulus na n. 72, n. 82
Mornac, Antoine na n. 127
Mudaeus, Gabriel vóór n. 72, n. 82
Natta, Marcus Antonius na n. 124
Neostadius, Cornelius na n. 72, n. 82, vóór n. 140
Nicolaus de Tudeschis zie Panormitanus
Oceanus iuris vóór n. 17
Odofredus vóór n. 70
Oldendorpius, Johannes na n. 73, n. 99
Ordonnances royaux vóór n. 72
Pacianus, Fulvius na n. 124
Pacius, Julius na n. 73, na n. 81
Panormitanus n. 71, n. 115
Papa, Guido vóór n. 127, na n. 131
Parisius, Petrus Paulus na. n. 124
Paulus de Castro n. 28
Peckius, Petrus na n. 82, n. 83, vóór n. 140
Perezius, Antonius n. 106, n. 109
Petrus de Bellapertica na n. 79
Philips van Leyden na n. 72
Pistor, Modestinus vóór n. 44
Placentinus n. 29, na n. 68, n. 75
Popma, Ausonius a n. 106, n. 140
Praetis, Simon de na n. 124
Raevardus, Jacobus vóór n. 72, n. 82
Raphael Cumanus n. 51
Raphael Fulgosius n. 51
Rebuffi, Petrus vóór n. 44
Receptae sententiae sive opiniones communes n. 30, na n. 56
Regulae iuris civilis et pontificii na n. 29, n. 68
Reyger, Arnoldus de n. 137
Riccius, Joannes Aloysius na n. 127
Rogerius n. 29
Rusdorp, Johannes Joachim na n. 131
Rusticis, Josephus de n. 58
Sachsenspiegel-uitgave van Zobel na n. 72
Salamonius, Marius n. 29, na n. 68
Sanchez Cordubensis, Thomas na n. 43
Sande, Fredericus a vóór n. 140
Sande, Johannes a n. 90, n. 100 en 101
Sanfelicius, Johannes Franciscus na n. 128
Scaccia, Sigismundus na n. 67
Schardius, Simon n. 42
Schneidewinus, Johannes vóór n. 64
Schoepsius, Andreas na n. 124
Schotanus, Henricus n. 88
Schurpf, Hieronymus na n. 124
Schwanmannus, Christophorus na n. 66
Sesse, Josephus de na n. 129
Siccama, Sibrandus vóór n. 91, n. 92, vóór n. 93
Sichardus, Johannes na n. 99
Sigonius, Carolus na n. 43
Sinnama, Haringius Suffridi n. 85
Socinus, Bartholomaeus en Marianus bij n. 70
Soto, Dominicus na n. 65, na n. 76
Status Romani Imperii n. 132
Statuten van Friesland n. 93
Surdus, Petrus na n. 119, na n. 128
Swanenburg, Cornelius Paulinus na n. 82
Synopsis van de Basilica n. 96, na n. 98
Theophilus, Institutenparafrase na n. 69, n. 73
Thesaurus communium opinionum in en na n. 56
Thomingius, Jacobus na n. 124
Tiraquellus, Andreas n. 63
Tractatus in materia assecurationis n. 36
Tractatus universi iuris n. 17, n. 74, n. 97
Treutler, Hieronymus na n. 124
Tuschus, Dominicus na n. 81
Variorum consilia feudalia n. 55
Vasquius, Ferdinandus na n. 119
66
Vigelius, Nicolaus n. 36, na n. 68, n. 113
Viglius ab Aytta n. 84, na n. 85
Vinnius, Arnoldus bij n. 83, n. 145
Vivius, Franciscus na n. 128
Voellus, Gulielmus vóór n. 136
Voet, Johannes n. 145
Wamesius, Johannes n. 65, n. 78, n. 125
Wesenbecius, Matthaeus n. 37, na n. 66, na n. 82, na n. 98, n. 126
Wurmserus, Bernardus n. 53, n. 64, n. 77
Zasius, Ulricus vóór n. 64
>> begin
|
|