>> HOMEpage
Homerus 1488
via Arcerius gekocht in 1648
van door GS geschonken gelden na de beroving van de Franeker academiebibliotheek
Internetuitgave: M.H.H. Engels, augustus 2026
In de Catalogus van incunabelen te Leeuwarden - Leeuwarden, Provinciale Bibliotheek van Friesland, 1977 beschreef ik de Homerus-incunabel als volgt:Inc. PB 16
Homerus. Opera [Grieks. Uitgave: Demetrius Chalcondylas en Demetrius Damilas.] Flo-rence, Bernardus en Nerius Nerlius, [niet vóór 13 januari 1488/89].
683 TL kluis
Folio. A-D8E10; A-Z ET c(omgekeerd) R(gekruist) 8; AA-ZZETET. 440 bladen, 42 en 440 blank. 4ª: 39 regels, 237x123 mm. Typen: 121 Gk, tekst; 110 R, signaturen; 96 R, brief van Bernardus Nerlius op 1ª. Eerste letter van elke alinea buiten de zetspiegel. 4396, colofon.
Hain 8772. BRH II 771. BMC VI p. 678. MMW 1 27. Deventer 148. Groningen 111. Polain 1983.
Datering volgens BMC. Door R. Proctor in An index to the early printed books in the British Museum, London 1898, toegeschreven aan Bartholomaeus di Libri (no. 6194).
310x222 mm. Het laatste blad ontbreekt. Initialen: 2-3 regels hoog, in rood of blauw, met geschreven representant, ofwel in goud op bruine of purperen ondergrond, met geschreven representant; 10 (op 1ª 5) regels hoog, type 1 in trompe l'oeil-stijl, type 2 gouden letter doorvlochten met gekleurde of blanke ranken; gehistorieerde initiaal op 287ª (sign. EE 5), Nausikaa voorstellend. In het tweede gedeelte (sign. AA-ETET) zijn de meeste initialen van het type 2 vervangen door type 1: hele of gedeelten van bladen uit een ander exemplaar. Onderstrepingen en in de marge handschriftelijke aantekeningen, gedeeltelijk afgesneden, in bruine inkt, circa 1500. Vóór blad 1 is de gedrukte schenkingsoorkonde van Gedeputeerde Staten van Friesland uit 1648 geplakt.
Band: bruin kalfsleer; rug en randen van de platten goudgestempeld; oorspronkelijk goud op snee (?); circa 1800; 32,5x23 cm.
Herkomst: Gedeputeerde Staten van Friesland; hogeschool/athenaeum Franeker.
De trompe l'oeil-versiering komt in de vijftiende eeuw en later met name in de Nederlanden voor, maar eveneens in Italië. De dekoratie met blanke ranken naar romaans voorbeeld werd in de Renaissance te Florence toegepast: aan het eind van de vijftiende eeuw ook in incunabelen, vooral in geschenkexemplaren. Zie M. Salmi, Italienische Buchmalerei. München 1956, 48v.
Demetrius Chalcondylas, uit Athene, 1428-1510, doceerde gedurende twintig jaar Grieks in Florence. Hij bereidde in samenwerking met de van Creta afkomstige Demetrius Damilas de editio princeps van Homerus voor, het eerste grote werk, dat in het Grieks gedrukt werd. Zie Sandys II, 64.
Daaraan is toe te voegen de handschriftelijke aantekening voorin het boek:
Eerste en zeer zeldzame uitgave.In de Rekeningen van de universiteit en deels ook van de bibliotheek 1642-1659 is op fol. 43 genoteerd: 1648, 16. Sept. D. Magn. Rect. Moll & ego [= prof. Johannes Antonides v.d. Linden, M.D. en bibliothecaris] Leovardiam deputati ad aperiendum furtum Bibliothecae DD. Curatoribus expendimus juxta rationes Num.° 8: 7:16:- [d.i. rector magnificus Moll en bibliothecaris van der Linden hebben als afgevaardigden naar Leeuwarden om de beroving van de bibliotheek aan de curatoren te melden uitgegeven 7 gulden en 16 stuiver].
Op de verkooping van de Cotte's Bibliotheek te Parijs, in den jare 1804, werd een onafgesneden exemplaar door de Koninklijke Bibliotheek aangekocht voor 3601 Franken en in Julij 1853, bij den verkoop van de beroemde Bibliotheek van den geleerden Dr Hawtreij te Londen, gold een exemplaar dezer uitgave 875 gulden.
[Jules-François de Cotte (1721-1810), numismate et amateur d’éditions aldines.]
Op 1 juli 1853 vond in Londen een grootse boekenveiling plaats. Het betrof een deel van de kostbare bibliotheek van Dr. Edward Craven Hawtrey, het hoofd (headmaster) en de latere provoost van het Britse Eton College. De veiling werd georganiseerd door het veilinghuis Sotheby & Wilkinson.
Volgens een betalingsordonnantie van Gedeputeerde Staten d.d. 1648-09-00 ontving Johannes Anthonides vander Linden Acad. bibliothecarius tot Franequer tot coopinge van boecken 800 £ * Archief Staten van Friesland toegang 5 inv.nr. 2674 p. 211
Daarvoor en voor geld van het Hof van Friesland en anderen werden vervangexemplaren gekocht maar ook gewenste niet eerder aanwezige werken, waaronder de Homerus. Een gedeelte van de desiderata - ook de Homerus - werd gekocht bij/via boekhandelaar Johannes Arcerius te Franeker.
Het Burgerboek van Franeker registreerde 18-09-1640: Johannes Arcerius, afkomstig van Sneek. De Nieuwe Encyclopie van Friesland geeft over hem: Sneek 1612 - Franeker 1663; uitgever (almanakken), vaardig schrijver en ook gelegenheidsdichter; boekverkoper in samenwerking met drukker Ids Alberts. Volgens het Historisch Centrum Franeker nam Arcerius op 5 februari 1651 de drukkerij van Abraham van der Rade over. De drukkerij stond aan de vismarkt. Johannes woonde samen met zijn vrouw Maeijcke Pijtters op de hoek van de nauwe steeg en de Voorstraat.
Onbekend is wie de Homerus heeft geplunderd en wanneer dat is gebeurd. Gezien zgn. Franse band met in het achterplat een gaatje van de kettingklamp is dat voor de afschaffing in 1685 van het systeem van geketende boeken gebeurd. In 1648 zal het boek nog gebonden zijn in een Franeker band: bruin leer over houten platten, met bibliotheekstempel op voor- en achterplat en met een kettingklamp aan het achterplat. Mogelijk is ook dat het boek bij verwerving al gebonden was, in een Italiaanse prachtband, en alleeen nog van een kettingklamp moest worden voorzien.
Bij het aanbrengen van vervangende initialen zal het boek helemaal opnieuw ingenaaid zijn en van de huidige Franse band voorzien zijn. De gemelde beroving van de bibliotheek kwam op het conto van de student Nicolaus (Klaas) Amama. Een andere Nicolaus, professor Blancardus heeft zich schuldig gemaakt aan het vervreemden van manuscripten uit de academische boekerij in 1688; Boeles, Frieslands hoogeschool II/1 blz. 250.
Zonder bibliothecaris te zijn, schafte hij boeken aan en liet ze inbinden, als of ze tot zijne eigene bibliotheek behoorden. Synesii Opera liet men "door de ministers" weer uit zijn huis halen; doch tegen den wil van den secretaris, en onder bedreiging van hem "met een stock te slaen", liet hij ze door den pedel weer naar zijne woning brengen. Daarop schijnt de secretaris hem verklapt te hebben, want in de volgende Senaatsvergadering werd medegedeeld, dat "voornoemde Heer Blancardus voor desen in desselfs Rectoraat van des Landtschaps Bibliotheecq eenige boecken, als oock eenige geleerde manuscripten van de Hr. Drusius saliger uyt desen cassen sonder eenige ordre ofte last van voorscr. Senatus sijn afgehaalt, door de Secretaris Blijdensteijn bij auctie vercoft, aen Strick oock verruijlt ende vercoft, oock eenige boecken verruijlt, daer en booven nogh verscheyden tractaten bij malcander gebonden, de banden in sijn huijs laaten afsnijden, ende daernae, deselve langh genoegh in sijn huijs gehad hebbende, andere banden wederom laaten omleggen"; Boeles I blz. 407.
De gouden initialen met renaissance-versiering van wijnranken zijn er op acht na uitgesneden en vervangen door initialen in trompe-l'oeil-stijl: een heel alternatief blad of slechts een gedeelte is ingeplakt.
Snijsporen zijn zichtbaar op het voorgaande resp. volgende blad als de gouden initiaal op versozijde resp. rectozijde stond.
Het uitsnijden van originele gouden initialen - met witte wijnranken uit de Florentijnse renaissance omlijst - heeft het boek gedevalueerd.
De meeste exemplaren van deze incunabel zijn verkocht zonder ingeschilderde initialen. De meerprijs voor dat handwerk was stevig.
Het exemplaar in de Franeker collectie zal tussen 1488 en 1648 diverse bezitters gehad hebben voordat het in 1648 antiquarisch gekocht is op een boekenveiling.
Een van de acht originele initialen, de Griekse hoofdletter Omega, de laatste letter van het Griekse alfabet:
De volgende details zijn donkerder gemaakt om plak- en snijwerk beter te laten uitkomen
Tau ingeplakt
Snijspoor op volgende blad, van originele Tau
Nog een voorbeeld van plakwerk; er is nog iets van de krullen boven de originele gouden letter te zien: vgl. Omega
Een andere ingeplakte Tau
Snijspoor op volgende blad, van originele tweede Tau
Snijspoor op keerzijde volgende blad, van orginele tweede Tau
Ter zijde: "Das A und O" is een Duitse uitdrukking die betekent dat iets het allerbelangrijkste is, het begin en het einde, of de kern van de zaak. Het komt van Alfa en Omega, de eerste en laatste letters van het Griekse alfabet uit de Bijbel.
>> begin