>> HOMEpage
Homerus 1488
bij boekhandelaar Arcerius te Franeker gekocht in 1648
van door GS geschonken gelden na de beroving van de Franeker academiebibliotheek
Internetuitgave: M.H.H. Engels, augustus 2026
In de Catalogus van incunabelen te Leeuwarden - Leeuwarden, Provinciale Bibliotheek van Friesland, 1977 beschreef ik de Homerus-incunabel als volgt:Inc. PB 16
Homerus. Opera [Grieks. Uitgave: Demetrius Chalcondylas en Demetrius Damilas.] Flo-rence, Bernardus en Nerius Nerlius, [niet vóór 13 januari 1488/89].
683 TL kluis
Folio. A-D8E10; A-Z ET c(omgekeerd) R(gekruist) 8; AA-ZZETET. 440 bladen, 42 en 440 blank. 4ª: 39 regels, 237x123 mm. Typen: 121 Gk, tekst; 110 R, signaturen; 96 R, brief van Bernardus Nerlius op 1ª. Eerste letter van elke alinea buiten de zetspiegel. 4396, colofon.
Hain 8772. BRH II 771. BMC VI p. 678. MMW 1 27. Deventer 148. Groningen 111. Polain 1983.
Datering volgens BMC. Door R. Proctor in An index to the early printed books in the British Museum, London 1898, toegeschreven aan Bartholomaeus di Libri (no. 6194).
310x222 mm. Het laatste blad ontbreekt. Initialen: 2-3 regels hoog, in rood of blauw, met geschreven representant, ofwel in goud op bruine of purperen ondergrond, met geschreven representant; 10 (op 1ª 5) regels hoog, type 1 in trompe l'oeil-stijl, type 2 gouden letter doorvlochten met gekleurde of blanke ranken; gehistorieerde initiaal op 287ª (sign. EE 5), Nausikaa voorstellend. In het tweede gedeelte (sign. AA-ETET) zijn de meeste initialen van het type 2 vervangen door type 1: hele of gedeelten van bladen uit een ander exemplaar. Onderstrepingen en in de marge handschriftelijke aantekeningen, gedeeltelijk afgesneden, in bruine inkt, circa 1500. Vóór blad 1 is de gedrukte schenkingsoorkonde van Gedeputeerde Staten van Friesland uit 1648 geplakt.
Band: bruin kalfsleer; rug en randen van de platten goudgestempeld; oorspronkelijk goud op snee (?); circa 1800; 32,5x23 cm.
Herkomst: Gedeputeerde Staten van Friesland; hogeschool/athenaeum Franeker.
De trompe l'oeil-versiering komt in de vijftiende eeuw en later met name in de Nederlanden voor, maar eveneens in Italië. De dekoratie met blanke ranken naar romaans voorbeeld werd in de Renaissance te Florence toegepast: aan het eind van de vijftiende eeuw ook in incunabelen, vooral in geschenkexemplaren. Zie M. Salmi, Italienische Buchmalerei. München 1956, 48v.
Demetrius Chalcondylas, uit Athene, 1428-1510, doceerde gedurende twintig jaar Grieks in Florence. Hij bereidde in samenwerking met de van Creta afkomstige Demetrius Damilas de editio princeps van Homerus voor, het eerste grote werk, dat in het Grieks gedrukt werd. Zie Sandys II, 64.
Daaraan is toe te voegen de handschriftelijke aantekening voorin het boek:
Eerste en zeer zeldzame uitgave.In de Rekeningen van de universiteit en deels ook van de bibliotheek 1642-1659 is op fol. 43 genoteerd: 1648, 16. Sept. D. Magn. Rect. Moll & ego [= prof. Johannes Antonides v.d. Linden, M.D. en bibliothecaris] Leovardiam deputati ad aperiendum furtum Bibliothecae DD. Curatoribus expendimus juxta rationes Num.° 8: 7:16:- [d.i. rector magnificus Moll en bibliothecaris van der Linden hebben als afgevaardigden naar Leeuwarden om de beroving van de bibliotheek aan de curatoren te melden uitgegeven 7 gulden en 16 stuiver]. Curator waren toen Joachim Andrée, Tjalling van Eysinga, Lieuwe van Scheltinga en Johannes Nijs namens Oostergo, Westergo, Zevenwouden resp. de Steden.
Op de verkooping van de Cotte's Bibliotheek te Parijs, in den jare 1804, werd een onafgesneden exemplaar door de Koninklijke Bibliotheek aangekocht voor 3601 Franken en in Julij 1853, bij den verkoop van de beroemde Bibliotheek van den geleerden Dr Hawtreij te Londen, gold een exemplaar dezer uitgave 875 gulden.
[Jules-François de Cotte (1721-1810), numismate et amateur d’éditions aldines.]
Op 1 juli 1853 vond in Londen een grootse boekenveiling plaats. Het betrof een deel van de kostbare bibliotheek van Dr. Edward Craven Hawtrey, het hoofd (headmaster) en de latere provoost van het Britse Eton College. De veiling werd georganiseerd door het veilinghuis Sotheby & Wilkinson.
Volgens een betalingsordonnantie van Gedeputeerde Staten d.d. 1648-09-00 ontving Johannes Anthonides van der Linden Acad. bibliothecarius tot Franequer tot coopinge van boecken 800 £ * Archief Staten van Friesland toegang 5 inv.nr. 2674 p. 211
Daarvoor en voor geld van het Hof van Friesland en anderen werden vervangexemplaren gekocht maar ook gewenste niet eerder aanwezige werken, waaronder de Homerus. Van de bijdrage van het hoogste gerechtshof van Friesland werden logischer wijs vooral juridische werken aangeschaft.
Volgens een betalingsordonnantie van GS uit oktober 1649 ontving Joh. Antonides vander Linde[n] bibliothecarius der Academia tot Franequer ter saecke geleverde boecken ende opmaecken van de [bibliotheek] volgens specificatien, quitantie ende liquidatie der heeren rekenmeesters ordonnantie, zedert den 27en april tot den 1en october deses jaers, tot 432-5-0 * 2675 p. 235v.
Een gedeelte van de desiderata - ook de Homerus - werd gekocht bij/via boekhandelaar Johannes Arcerius te Franeker: zie de vijfde regel van deze lijst. Het Burgerboek van Franeker registreerde 18-09-1640: Johannes Arcerius, afkomstig van Sneek. De Nieuwe Encyclopie van Friesland geeft over hem: Sneek 1612 - Franeker 1663; uitgever (almanakken), vaardig schrijver en ook gelegenheidsdichter; boekverkoper in samenwerking met drukker Ids Alberts. Volgens het Historisch Centrum Franeker nam Arcerius op 5 februari 1651 de drukkerij van Abraham van der Rade over. De drukkerij stond aan de vismarkt. Johannes woonde samen met zijn vrouw Maeijcke Pijtters op de hoek van de nauwe steeg en de Voorstraat.
Onbekend is wie de Homerus heeft geplunderd en wanneer dat is gebeurd. Gezien zgn. Franse band met in het achterplat een gaatje van de kettingklamp is dat voor de afschaffing in 1685 van het systeem van geketende boeken gebeurd. In 1648 zal het boek nog gebonden zijn in een Franeker band: bruin leer over houten platten, met bibliotheekstempel op voor- en achterplat en met een kettingklamp aan het achterplat. Mogelijk is ook dat het boek bij verwerving al gebonden was, in een Italiaanse prachtband, en alleeen nog van een kettingklamp moest worden voorzien.
Bij het aanbrengen van vervangende initialen zal het boek helemaal opnieuw ingenaaid zijn, bijgesneden en van de huidige Franse band voorzien zijn. Door het bijsnijden ontbreken kleine gedeeltes van de handschriftelijke aantekeningen, die alleen bij de vervangende bladen voorkomen!
De gemelde beroving van de bibliotheek kwam op het conto van de student Nicolaus (Klaas) Amama. Een andere Nicolaus, professor Blancardus, hoogleraar geschiedenis en Grieks 1669-1703, heeft zich schuldig gemaakt aan het vervreemden van manuscripten uit de academische boekerij in 1688; Boeles, Frieslands hoogeschool II/1 blz. 250.
Zonder bibliothecaris te zijn, schafte hij boeken aan en liet ze inbinden, als of ze tot zijne eigene bibliotheek behoorden. Synesii Opera liet men "door de ministers" weer uit zijn huis halen; doch tegen den wil van den secretaris, en onder bedreiging van hem "met een stock te slaen", liet hij ze door den pedel weer naar zijne woning brengen. Daarop schijnt de secretaris hem verklapt te hebben, want in de volgende Senaatsvergadering werd medegedeeld, dat "voornoemde Heer Blancardus voor desen in desselfs Rectoraat van des Landtschaps Bibliotheecq eenige boecken, als oock eenige geleerde manuscripten van de Hr. Drusius saliger uyt desen cassen sonder eenige ordre ofte last van voorscr. Senatus sijn afgehaalt, door de Secretaris Blijdensteijn bij auctie vercoft, aen Strick oock verruijlt ende vercoft, oock eenige boecken verruijlt, daer en booven nogh verscheyden tractaten bij malcander gebonden, de banden in sijn huijs laaten afsnijden, ende daernae, deselve langh genoegh in sijn huijs gehad hebbende, andere banden wederom laaten omleggen"; Boeles I blz. 407.
De gouden initialen met renaissance-versiering van wijnranken zijn er op acht na uitgesneden en vervangen door initialen in trompe-l'oeil-stijl: een heel alternatief blad of slechts een gedeelte is ingeplakt.
Snijsporen zijn zichtbaar op het voorgaande resp. volgende blad als de gouden initiaal op versozijde resp. rectozijde stond.
Het uitsnijden van originele gouden initialen - met witte wijnranken uit de Florentijnse renaissance omlijst - heeft het boek gedevalueerd. De overgebleven acht gouden initialen zijn een troost. Echter die zijn niet allemaal, maar vijf van renaissance wijnranken voorzien, wat tot de conclusie leidt dat er twee miniaturisten gewerkt hebben aan de verluchting van het oorspronkelijke exemplaar. Vergelijk de twee verschillende hoofdletters Omega: de echte hoofdletter Ω - de laatste letter van het Griekse alfabet - met wijnranken en de kleine ω, die vergroot is tot hoofdletter!, met andere achtergrond. De "meester van de gedraaide witte wijnranken" werd hoog gewaardeerd door liefhebbers, verzamelaars en dus ook door lieden met minder goede bedoelingen.
Omdat de meerprijs voor miniatuurschilderwerk stevig was zijn de meeste exemplaren van deze incunabel verkocht zonder ingeschilderde initialen. Tegenwoordig wordt zo'n item geschat op 80.000 tot 100.000 Britse ponden (Sotheby's). Was het "Franeker" exemplaar in oorspronkelijke staat met 54 gouden initialen, dan zou dat nu 1 miljoen waard kunnen zijn. Het blijft een vraag, hoeveel van die 54 grote beginletters door genoemde befaamde meester geschilderd waren en hoeveel door diens collega.
Uit Mario Salma, La miniatura italiana, d.w.z. de Duitse vertaling met de titel Italienische Buchmalerei, München [1957] stamt het volgende citaat: Das erste Zeugnis für die Neugeburt der Miniatur tritt uns im humanistischen Buch entgegen, das in Florenz früher als anderswo zur Zeit von Cosimo il Vecchio seine typische Gestalt fand. Auf dem ersten Blatt und selten auf irgendeinem anderen erscheint im humanistischen Buch eine Rahmeneinfassung aus sehr regelmäßigen Randleisten mit in Weiß ausgesparten Ranken, die denen des frühen Mittelalters und vor allem der romanischen Epoche nachgebildet wurden in dem naiven Glauben, jene Schmuckform ginge auf die klassische Antike zurück. Diese ausgesparten Ranken kehren auch in den Initialen auf den Blättern im Innern wieder. Die Miniatur dient hier nicht als Illustration, sondern lediglich als reiner Schmuck zur Verschönerung des Buches, das beinahe ausschließlich seines literarischen Inhaltes wegen gewertet wurde. Afb. 63 aldaar toont een randversiering gemaakt door de Meester van de Bianchi Girari ofwel de meester van de witte (wijn)ranken.
Het Homerus-exemplaar in de Franeker collectie zal tussen 1488 en 1648 diverse bezitters gehad hebben voordat het in 1648 te Franeker gekocht is bij/via boekhandelaar Johannes Pauli Arcerius. Deze was een kleinzoon van Johannes Arcerius Theodoretus, die hoogleraar Grieks was aan de Franeker academie van 1589 tot zijn overlijden in 1604, en in 1605 werd opgevolgd door diens zoon Sixtus. De bibliotheek van vader Johannes en vervolgens van zoon Sixtus was vermaard. Na de dood van Sixtus in 1623 kwam die collectie wellicht in het bezit van Sixtus' broer Paulus - van 1633 tot 1639 medicinae doctor op Ameland - en vervolgens van Paulus' zoon Johannes, die in Franeker boekhandelaar (1640-1664) werd. Maakte de Homerus deel uit van het boekenbezit van grootvader Johannes Arcerius Theodoretus de hoogleraar Grieks?
De volgende details uit de Homerus zijn donkerder gemaakt om snij- en plakwerk beter te laten uitkomen.
Ingeplakte Griekse hoofdletter Tau
Snijspoor op volgende blad, van originele Tau
Nog een voorbeeld van plakwerk; er is nog iets van de krullen boven de originele gouden letter te zien: vgl. Omega
Een andere ingeplakte Tau
Snijspoor op volgende blad, van originele tweede Tau
Snijspoor op keerzijde volgende blad, van orginele tweede Tau
Homerusknipsel door Lourens Alma Tadema
Alma Tadema schilderde 1885 een voorlezing uit Homerus
Ter zijde: "das A und O" is een Duitse uitdrukking die betekent dat iets het allerbelangrijkste is, het begin en het einde, of de kern van de zaak. Het komt van Alfa en Omega, de eerste en laatste letters van het Griekse alfabet uit de Bijbel.
Odyssee Grieks.
>> begin